“Kuru otlar üstüne”: bu coğrafiyanın hekayəsi

Bu həftəsonu çoxdandır vaxt edib baxa bilmədiyim, Nuri Bilge Ceylanın “Kuru otlar üstüne” filmini izlədim. Film məndə o qədər dərin təəssüratlar və rejissorun həyata dair müşahidələrinə qarşı heyranlıq yaratdı ki, bu barədə isti isti düşüncələrimi cızma qara etməli olduğumu düşündüm. Film həqiqətən də deyildiyi ki, bir insan hekayəsindən çox, bir coğrafiyanın hekayəsi – sənədli film dadında bir film idi. 

Filmdə hadisələr Ərzurumun İncesu kəndində, rəsm müəllimi olan Səmədin (Samet) həyatı ətrafında cərəyan edir. Səmədin daxili dünyası, onun ətrafındakı insanlarla münasibətləri və mühitin sərt, soyuq reallıqları filmin əsasını təşkil edir. Burada insanın tənhalığı, səmimiyyət və paxıllıq arasında çırpınan münasibətlər və dəyişilməz həyat şərtləri Nuri Bilge Ceylanın özünəməxsus kinematoqrafiyası ilə tamaşaçıya ötürülür. Filmin kinematoqrafiyası barədə danışmaq yəqin ki mənə düşməz, ən azından ixtisasım olmadığı üçün bunun nə qədər mükəmməl olduğunu ancaq hiss edə bilərəm. Amma obrazların həyata baxışları, dialoqlar o qədər dəqiq işlənib ki, filmi izləyib bitirəndə Nuri Bilge Ceylana heyranlığım bir daha artdı. 

Mən də hesab edirəm ki, insanları müşahidə etməkdə kifayət qədər yaxşı biriyəm, lakin film boyunca rejissorun təkcə insanların həyata baxışını, dünyagörüşlərini yox, daha dərindən (insanların içərisindəki qaranlıq tərəfləri və bunun ətraf aləmin səbəb nəticəsi olması ilə bağlı) müşahidələrinə sadəcə heyran qaldım.

Səməd: Ziddiyətlərin insanı

Filmdə Səməd obrazı, fərdiyyətçi və dərin bir daxili konflik içində ilişib qalmış müasir insan kimi təsvir edilir. O, yaşadığı mühitdə kənd həyatının sərt reallıqları ilə barışa bilməyən, idealist düşüncələri ilə şəxsi istəkləri arasında qalan biridir (rəsm müəllimidir). 

Səmədin ətrafındakı insanlara münasibəti eyni zamanda coğrafi məkana xas olan iki mühüm keyfiyyəti – səmimiyyət və paxıllığı üzə çıxarır. Məsələn, o, bir tərəfdən kənd insanlarının açıq ürəkliliyinə və sadə həyat tərzinə heyranlıq duysa da, digər tərəfdən onların hərəkətlərində gizli paxıllıq toxumlarını sezir və onlara qarşı həm mənəvi məsafə saxlayır, həm də onları öz prinsiplərinə uyğun dəyişdirməyə çalışır. Bu ikili münasibət, əslində, hər bir insanın öz mühitinə və ətrafdakı insanlara qarşı olan təzadlı hisslərini əks etdirir. Məsələn, işsiz tanışına borc verir ümumiyyətlə geri qaytarmasını tələb etmir, lakin təklikdə onun işsiz vəziyyətinə aşağılayıcı baxdığını göstərir. O, ətrafındakı insanları anlamağa çalışır, amma eyni zamanda, hərəkətlərini mühakimə edir və onları qəlbinin dərinliyində bəyənmir. Bu, xüsusilə şəhər həyatından sonra rayona (kəndə) dönən insanlarda müşahidə olunan mürəkkəb hissləri xatırladır. Şəhərin müasir imkanları ilə zənginləşən insan üçün kənd həyatının bəzi elementləri həm cazibədar nostalji, həm də qəbul edilməz gerilik kimi görünə bilər. Bu ikili münasibət filmdə Səmədin daxili konfliktlərinin əsasını təşkil edir. Düşünürəm ki, hər kəsin ətrafında belə insanlar çoxdur.

Nuray və Kənan: Ənənə və İnqilab

Filmdə Səməd obrazı ilə yanaşı, digər iki mühüm xətt – Səmədin otaq yoldaşı Kənan və onunla evlənmək məqsədilə tanış edilən Nuray – mövcuddur. Hər iki obraz, eyni zamanda, şəhərdə təhsil alıb, öz doğma rayonlarına işləmək üçün qayıdan fərdlərin fərqli həyat baxışlarını əks etdirir.

Nuray obrazı daxili natamamlığı ilə diqqət çəkir. Onun xarakteri bu torpaqların həm dəyişməyə olan ehtiyacını, həm də keçmişin travmalarını daşıyan bir toplumun gələcəyə olan ümidini təmsil edir. Nuray, sanki, keçmişin ağır yükünü çiynində daşıyaraq, dəyişiklik və yenilənmə üçün mübarizə aparır. Filmdə ən mükəmməl səhnə: Nurayla Səmədin Nurayın evində (biraz spoiler oldu sanki) masa arxasında söhbətidir. Dialoqlar o qədər mükəmməliklə işlənib ki, hər iki insanın dünyagörüşündə, dünyanı qəbul edişi forması hamıya çox tanış gələcək. Əgər ətrafımızdakı hadisələri dərk ediriksə və bunun dəyişməli olduğunu dərk ediriksə, necə olmalıdır? Nuray və Səməd iki qütbdə dayanır, Nuraya görə bunun üçün ən xırda olsa belə dəyişiklik üçün hərəkət edilməlidir, Səməd isə bu coğrafiya insanlarının taleyini öz ideallarına uyğun dəyişdirmə istəyinin doğru olmamasını müdafiə edir. Hər ikisi haqlıdır və hər birinin digərini haqsız çıxarmaq cəhdi təsiredicidir.

Kənan isə tamamilə fərqli bir obrazdır. O, ənənəvi və hamı tərəfindən qəbul edilən həyat tərzinin təmsilçisidir. Kənanın obrazı müasirliklə ənənənin arasındakı keçid vəziyyətində olan birini göstərir. Məsələn, Səmədlə birlikdə qız şagirdlərə hədiyyə alır və kəndin bu məsələləri əslində aşmalı olduğunu düşündüyünü bildirir, amma ilk narazılıqda Səmədə onsuz da daxilən bunun doğru olmadığını düşündüyünü əsaslandırır. O, öz işini və sosial statusunu qorumaq üçün təhlükəsiz və ənənəvi yolları seçir, gələcəyə olan hər hansı radikal yanaşmalardan qaçır, yəni dərk etdiyi şeyləri hiss etmir. Dərk etdiyi şeyləri edəcək cəsarəti yoxdur. 

Filmin ümumi analizi – bu coğrafiyada insan olmaq

Filmin ümumi mənzərəsi ilə bağlı onu deyə bilərəm ki, Nuri Bilge Ceylanın filmlərinə xas olan poetik və melanxolik ab-hava bu filmdə də güclü şəkildə hiss edilir. Rejissor, insan ruhunu və onun yaşadığı mühitin mahiyyətini dərin şəkildə üzə çıxarmaq üçün təbiətin və coğrafiyanın təsvirindən istifadə edir. Filmdə quru otun böyüməməsi və yetişməməsi yalnız mənzərəvi bir detala çevrilmir, həm də personajların daxili dünyalarının simvolu kimi təqdim olunur. Bu otlar reallıqda ilişib qalmış, inkişafdan və həqiqi mənəvi yetkinlikdən məhrum olan obrazların sönmüş arzularını və tükənmiş həyat güclərini simvolizə edir. Sərt və quraq coğrafiya insan münasibətlərinin də eyni dərəcədə qısır və ziddiyyətli olduğunu göstərir.

Bu mühitdə insanlar bir-birinə yaxınlaşmağa çalışsalar da, hər bir təmasda yeni bir yara açılır. Rejissor, bu obrazlarla insanın tənhalığını yalnız fərdi deyil, həm də sosial bir problem kimi ortaya qoyur. Filmin əsas emosional xətti bu coğrafiyanın insanlarının “hissiyyatsızlaşma”sıdır. Zamanla ağır həyat şərtləri ilə üzləşən fərdlər emosional bağlarını itirir və getdikcə özlərinə qapanırlar. Bu prosesin ən açıq nümunələrindən biri Səmədin şagirdi Sevimlə olan münasibətində ortaya çıxır.

Spoiler verməmək adına Səməd və Sevim münasibətinə tam toxunmasam da, Səmədin film boyu şagirdi Sevimdən (8-ci sinif) hansısa məna işığını axtardığını deyə bilərəm. Onun, Sevimə qarşı davranışları bəzən sanki müəllimlikdən çox şəxsi özü özünü mühakiməyə çevrilir. Səməd, özünün tənhalığını bu gənc qızda hansısa şəkildə yenidən əks etdirmək və bir növ təsəlli tapmaq istəyir. Lakin Sevim, Səmədin bu axtarışlarına reaksiya vermir. Bu susqunluq, Sevim obrazının böyüdüyü mühitdəki sərt reallıqların və insanların hissiyatsızlaşmasının simvolik təzahürüdür. Çətin şərtlər altında sağ qalmaq üçün inkişaf edən emosional donuqluq fərdləri başqalarına qarşı daha soyuq və duyğusuz hala gətirir. Sevim, özünü qorumaq məqsədilə duyğularını basdırmış, mühitin bir hissəsinə çevrilmiş bir gəncdir.

Bu qarşıdurma eyni zamanda filmin əsas mövzularından birinə işıq salır: cəmiyyətin fərdlərə olan təsiri və fərdin bu sərt mühitdə mənəvi varlığını qoruma mübarizəsi. Rejissorun incə vizual dili və obrazların təbiətlə qarşılıqlı əlaqəsi bu mübarizəni daha təsirli edir. İnsan ruhunun tənhalığı, reallığın sərtliyi və dəyişməzliyi ilə birləşərək filmi daha mənalı edir. Bu, yalnız personajların hekayəsi deyil, həm də bu coğrafiyanın insanlarının əsrlər boyu yaşadığı və içində bəlkə də məğlub olduğu bir vəziyyətin dərin təsviridir.

Sonda, film mənə nəyi göstərməyə çalışırdı deyə düşündüm və hesab edirəm ki, filmdə insan olmanın təməl çətinlikləri, insanların reallaşmayan arzuları və həyatın onları sıxışdıran sərt reallıqları arasında sıxışanda üzə çıxan xarakterlərinin mürəkkəblikləri ustalıqla təsvir olunub. Filmi yekunlaşdıranda isə bir sual məni düşündürdü: biz, keçmişimizin və yaşadığımız mühitin ağır yükü altında necə xoşbəxt ola bilərik?

 Bu sual yalnız fərdi bir narahatlıq deyil, yaşadığımız cəmiyyətin tarixi, mədəni və mental yükündən bir həyat problemidir. Nuri Bilgə Ceylan bu suala birbaşa cavab vermir. Əksinə, o, tamaşaçıya sualı düşünmək və öz həyat hekayəsində cavab axtarmaq imkanı tanıyır. Filmin sonluğunda açıq qalan bu sual özü filmin ən güclü mesajına çevrilir: xoşbəxtlik, dəyişiklik və uyğunlaşma yollarını hər kəs özü kəşf etməlidir.

Xüsusi mülkiyyət sosial öhdəliklərə səbəb olmalıdır mı? | Konstitusiyanın 29-cu maddəsinə nəzəri baxış

Mülkiyyət hüququ dünyanın demək olar bütün ölkələrinin Konstitusiyalarında təsbit olunmuş əsas hüquqlardan biridir. Mülkiyyət hüququ əksərən, şəxsin fərdi azadlığı və iqtisadi rifahının təməlində dayanan hüquq kimi xarakterizə olunur. (1) Bununla belə, əksər dövlətlərdə mülkiyyət hüququna mütləq hüquq kimi yanaşılmır. Yəni, bir sıra hallarda mülkiyyət hüququnun məhdudlaşdırılması mümkündür. Bunlara ətraf mühitin, ictimai təhlükəsizliyin və sağlamlığın qorunması və s. daxildir. Bu əsasların bir çoxu əksər ölkələr də oxşar olsa da, ölkələrin hüquq sistemi və xarakterinə görə dəyişiklik göstərə bilir. 

Bu legitim məhdudiyyətlərə əlavə olaraq, mülkiyyətin sosial öhdəlik yaratması kimi bir fikir də hüquq fəlsəfəsində uzun illərdən bəri müzakirə olunur. Bu fikir mülkiyyətin təkcə fərdi hüququ deyil, həm də ictimai etimadı yaratdığı düşüncəsinə əsaslanır. Bu fikrə görə, mülkiyyətçi öz mülkiyyətindən təkcə başqalarına zərər vurmadan istifadə etməli deyil, həm də mülkiyyətçilərin mülkiyyətdən bütövlükdə cəmiyyətə fayda gətirəcək şəkildə istifadə etmək kimi öhdəliyi mövcuddur. (2)

O cümlədən, bu məsələ Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında da əks olunub. 26 sentyabr 2016-cı ildə keçirilmiş ümumxalq səsverməsi ilə Konstitusiyanın 29-cu maddəsinə yeni redaksiyada V hissə əlavə olunaraq, xüsusi mülkiyyətin sosial öhdəliklər yaratması barədə norma əlavə edilmişdi. Hələ o dövrdə bu məsələnin referenduma çıxarılması vətəndaş cəmiyyətində bir sıra müzakirələrə yol açmış, bir çox şəxslər bu normanın gələcəkdə ciddi problemlərə yol açacağı ilə bağlı fikirlər səsləndirmişdilər. (3) Odur ki, mülkiyyət və onun sosial funksiyası barədə hüquq fəlsəfəsindəki fikirlərin ölkəmiz üçün də kifayət qədər aktual mövzu olduğunu hesab edirəm.

Beləliklə, bu yazıda mülkiyyətin sosial öhdəlik yaradıb-yaratmaması ilə bağlı lehinə və əleyhinə fikirləri araşdırmağa çalışacam. Hüquq filosoflarından bu məsələ ilə bağlı konkret mövqeləri olan Con Lokk (bundan sonra – John Locke) və Robert Nozick (bundan sonra – Nozik) isə yazıda əsas olaraq araşdırılan fikir adamlarıdır. Həmçinin sonda qloballaşan dünyada mülkiyyət və onun istifadəsi, bölüşdürülüməsi barədə ümumiləşdirilmiş fikrimi qeyd etməyə çalışacam.

Mülkiyyət hüququ hüquq fəlsəfəsinin ən fundamental və ətrafında ən çox müzakirələr aparıldığı mövzularından biridir. Nəzəriyyədə mülkiyyət hüququna: “mülkiyyət hüququnun insanların torpağa, digər maddi və qeyri maddi məhsulları əldə etməsi və onlar barəsində sərəncam verməsinə dair qəbul edilən davranış qaydalarından – normalarından ibarət olması” kimi anlayış verilir. (4) Elə Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında da mülkiyyət hüququna buna oxşar anlayış verilmişdir; Konstitusiyanın 29-cu maddəsinin 3-cü hissəsinə görə, mülkiyyət hüququ mülkiyyətçinin təkbaşına və ya başqaları ilə birlikdə əmlaka sahib olmaq, əmlakdan istifadə etmək və onun barəsində sərəncam vermək hüquqlarından ibarətdir.

Qəbul olunur ki, mülkiyyət hüququnun sosial ədalət, iqtisadi inkişaf, ətraf mühitin mühafizəsi və insanların rifahı üçün əhəmiyyətli təsiri var. (5) Mülkiyyət hüququ digər hüquqlardan fərqli olaraq cəmiyyətin özəyini təşkil edən bir ictimai münasibətdir. Mülkiyyət sosial sabitliyə kömək edir. İnsanlar öz mülkiyyətlərinə “sahiblik” hiss edəndə, onların həmin yerə bağlılığı artır, cinayət və digər zorakı əməllərə əl atma ehtimalı azalır. Bu daha dinc və sabit bir cəmiyyət yaratmağa kömək edir.

Bununla belə, mülkiyyət hüququnun nə olduğu, onun necə əsaslandırıldığı, onun fərdi yoxsa kollektiv bir hüquq olduğu və ən əsası mülkiyyət hüququnun sosial öhdəlik yaradıb-yaratmadığı barəsində konkret fikir birliyi yoxdur. Xüsusən, mülkiyyətin sosial öhdəlik yaradıb-yaratmaması uzun müddətdir hüquq fəlsəfəsində əsas müzakirə mövzusu olaraq qalır.

Mülkiyyət hüququnun sosial öhdəlik yaratması, mülkiyyət hüququ ilə bağlı mülkiyyətçilərin cəmiyyət qarşısında müəyyən vəzifələrinin olması və bu vəzifələrdən irəli gələn hallarda onun mülkiyyət hüququnun məhdudlaşdırılmasının mümkünlüyündən ibarətdir. (6) Bu vəzifə (öhdəlik) bir çox şeylər ola bilər. Hüquq fəlsəfəsində müxtəlif nəzəriyyələrdə, həmin nəzəriyyələrin təməl fikirləri əsas alınaraq, bu sosial öhdəliklərin nədən ibarət olduğunu və onun necə həyata keçirilməli olduğuna dair müxtəlif baxışlar irəli sürmək olar.

Məsələn, təbii hüquq nəzəriyyəçiləri, mülkiyyət hüquqlarının öz-özünə sahiblik (self ownership) və insanın öz əməyindən törədiyini və sosial öhdəliyin yalnız başqalarının neqativ öhdəliklərinə hörmət etmək, onlara zərər verməməklə məhdudlaşdığını müdafiə edə bilərlər. Bəzi utilitarianistlər isə iddia edə bilərlər ki, mülkiyyət hüquqları ictimai rifaha töhfə ilə əsaslandırılmalıdır və mülkiyyət hüququndan doğan sosial öhdəliklər yalnız cəmiyyətin fayda və xoşbəxtliyini maksimuma çatdırmaq ilə məhdudlaşa bilər. Yaxud bəzi marksist nəzəriyyəçilər üçün, mülkiyyət hüquqları istismarın başqa bir formasıdır və mülkiyyət hüquqlarının sosial öhdəliklər yaratması sinifsiz bir cəmiyyət qurmaq üçün yaxşı bir üsul ola bilər. 

Lakin bu fikirlər həmin hüquq nəzəriyyələrinin əsaslarından çıxış edərək, irəli sürülə biləcək fikirlərdir. Mən isə bu yazıda əsas olaraq, füquq fəlsəfəsi fikir tarixində isə, bu məsələ ilə əlaqədar ən əsas müzakirə edilən və konkret olaraq fikirlər irəli sürən 2 filosofdan bəhs edəcəm: Con Lokk və Robert Nozik.

Con Lokk təbii hüquq, ictimai müqavilə, qanunun aliliyi və s. mövzularda təsirli nəzəriyyələr inkişaf etdirmiş bir hüquq filosofudur. Onun ideyaları müasir demokratiyanın, konstitusionalizmin, insan hüquqlarını və liberalizmin inkişafına əsaslı təsir göstərmişdir. Con Lokkun hüquq fəlsəfəsinə verdiyi ən böyük töhvə şübhəsiz ki, onun inkişaf etdirdiyi təbii hüquq nəzəriyyəsidir. O hesab edirdi ki, bütün insanlar müəyyən ayrılmaz hüquqlarla, o cümlədən yaşamaq, azadlıq və mülkiyyət hüquq ilə doğulur. (7) Bu hüquqlar dövlət tərəfindən verilmir, yalnız insanın doğuşu ilə şərtlənir. Əlavə olaraq, Con Lokk bu hüquqların özünə dair də bir çox fikirlər inkişaf etdirmişdir. Onlardan ən vacibi isə Lokkun mülkiyyət hüququ nəzəriyyəsidir.

Con Lokkun mülkiyyət hüququ nəzəriyyəsi fərdlərin xüsusi mülkiyyət hüququnu əxlaqi və siyasi məzmunda əsaslandıran bir nəzəriyyədir. Lokkun nəzəriyyəsi insanların özlərini qorumaq üçün təbii hüquqlarının olduğu və mülkiyyətin insanın özünü qoruması üçün yetərli bir vasitə olduğu fikrinə əsaslanır. Lokk insanların həyatda qalmaq və inkişaf etmək üçün ehtiyac duyduqlarını təbiətdən almağa haqları olduğuna inanırdı. Lakin insanların təbiətdən əldə etdiklərini başqalarına zərər verməyəcək formada istifadə etmək öhdəlikləri olduğunu da bildirirdi. (8) 

Ümumilikdə isə, Lokkun mülkiyyət nəzəriyyəsi aşağıdakı üç təməl prinsipə söykənir:

  • Mülkiyyətin əmək nəzəriyyəsi: Lokk insanların öz əməklərini təbii resurslarla qarışdırdıqları üçün mülkiyyət sahibi olma haqları olduqlarını bildirirdi. Məsələn, bir əkinçi torpağa toxum əkəndə, əməyini torpağa qarışdırır. Bu, əkinçiyə toxumlardan yetişən məhsullara sahib olma haqqını verir. Təbii ki, indi üçün baxanda bəsit həqiqət kimi görünən bu prinsip, Lokkun dövrü üçün inqilabi xarakter daşıyırdı.
  • Mülkiyyətin şərtli nəzəriyyəsi: Lokk insanların ancaq başqaları üçün “yaxşı” qaldığı dərəcədə mülkiyyət sahibi olma haqqının olduğuna inanırdı. Bizim Mülki Məcəllənin 16.1-ci maddəsində təsbit olunan, o cümlədən demək olar bütün ölkələrin qanunvericiliklərində təsbit olunan “Mülkiyyət başqalarının əleyhinə istifadə edilməməlidir” normasının yaranma təməlində dayanan şərt Lokkun mülkiyyət nəzəriyyəsinin bu prinsipindən irəli gəlir. Lokk bunu həm də insanların başqalarının mülkiyyət sahibi olmasına maneə olacaq qədər çox mülkiyyətə sahib olmaması ilə də əlaqələndirirdi.
  • Dövlətin rolu: Lokk dövlətin mülkiyyət hüquqlarının müdafiə edilməsində rol oynadığını bildirirdi. Lokka görə, dövlət insanların mülkiyyətlərinin başqalarının qanunsuz müdaxilələrindən müdafiəsini təmin etməli idi. Dövlət o cümlədən mülkiyyətin başqalarına zərər yetirməyəcək formada istifadə edilməsini təmin etmək üçün mülkiyyətdən istifadəni də tənzimləməlidir.

Lokkun mülkiyyət nəzəriyyəsinin əsaslarından bəziləri bunlardır (9):

  • İnsanların özlərini qorumaq üçün təbii hüquqları var.
  • Mülkiyyət insanın özünü qoruması üçün lazımdır.
  • İnsanların həyatda qalmaq və inkişaf etmək üçün ehtiyac duyduqları şeyləri təbiətdən almaq haqları var.
  • İnsanların mülkiyyətini başqalarına zərər vurmayacaq formada istifadə etmək öhdəlikləri vardır.
  • Mülkiyyət hüquqlarının müdafiə edilməsində dövlətin oynadığı bir rol vardır.

Lokkun mülkiyyət nəzəriyyəsi, fəlsəfi fikir tarixində fərdlərin mülkiyyətlərinin bir bütün olaraq cəmiyyətin xeyrinə istifadə edilməsi kimi sosial öhdəliklərinin olmasının qəbul edilməsinə səbəb oldu.
Lokk mülkiyyətin təbii bir hüquq olduğunu, lakin eyni zamanda onun ictimai rifah üçün istifadə edilməsi lazım olan bir “əmanət” (eng – trust) olduğu müdafiə edirdi. (10)

Lokk hər şeydən əvvəl, hesab edirdi ki, insanlar mülkiyyətlərini ictimai rifah naminə istifadə etməlidirlər. Bunu təmin etmək üçün də ən yaxşı yol elə Dövlətin yaranmağı idi. Dövlət insanların mülkiyyət hüquqlarını qoruyacaqdı, həm də mülkiyyətə görə insanlardan vergi toplayıb, həmin vergini ümumi ictimai mənafe (məktəb, yol, xəstəxana tikintisi və s.) üçün istifadə edəcəkdi. Lokkun mülkiyyət və Dövlət nəzəriyyələri beləliklə bir birini tamamlayırdı. Lokk hesab edirdi ki, dövlətin yaranmağına ehtiyac elə insanların mülkiyyətə duyduğu ehtiyac idi. (11)

Lokkun dövlət nəzəriyyəsini kənara qoysaq, Lokkun mülkiyyət nəzəriyyəsinin əsas təməlləri aşağıdakı fikirlər idi:

İnsanların mülkiyyətlərini başqalarına zərər verməyəcək formada istifadə etmək kimi öhdəlikləri vardır.

İnsanlar dövləti vergi ödəməklə təmin etməlidirlər.

İnsanların daha az təminatı olan insanlara kömək etmə öhdəlikləri var.

İnsanlar təbiəti qorumalıdırlar.

Lokka görə, mülkiyyətçi olmaq torpağa qulluq etmə öhdəliyi yaradır. İnsanların torpaqdan davamlı şəkildə istifadə etmək və torpağın qayğısına qalmaq kimi mənəvi öhdəlikləri var.

Lokkun mülkiyyət nəzəriyyəsi, Qərb siyasi düşüncəsi üzərində çox təsiri olub. Dövlətlərin yaranması, vergiləndirmə və mülkiyyətdən istifadənin tənzimlənməsi üçün onun nəzəriyyəsindən istifadə edilmişdir. Lokkun fikirləri dövlətin ehtiyatlarının yenidən bölüşdürülməsinin və sosial proqramlarının müəyyən olunmasının müzakirəsi üçün faydalıdır.

Şübhəsiz ki, Lokkun fikirlərini onun yaşadığı dövrün real mənzərəsi əsasında dəyərləndirməliyik. Ümumiyyətlə, keçmiş dövr hüquq nəzəriyyələrini dəyərləndirərkən yaxud həmin nəzəriyyələri indiki dövrə tətbiq edərkən konkret məqsədləri müəyyənləşdirmək vacibdir. Məsələn, Lokkun mülkiyyət nəzəriyyəsini götürsək, bu nəzəriyyəni mövcud ictimai münasibətlərə birbaşa tətbiq etmək mümkün deyil. Lakin normayaratma mərhələsində istifadə etmək olar. Məsələn mülkiyyət hüququ ilə əlaqədar yeni qanun qəbul edilərkən, qanunla mülkiyyətə dair hansısa münasibəti tənzimləyərkən, yeni vergitutma obyekti müəyyənləşdirərkən və s. Unudulmamalıdır ki, Lokk yaxud həmin dövrdə yaşamış filosofların fikirlərinin hələ də bizim üçün vacibdir. Çünki nəzərə alınmalıdır ki, müasir hüquq sistemlərinin təməli bu fikirlər üzərində qurulub və bugün hüququn təkmilləşdirilməsi istiqamətində edilən istənilən dəyişiklik hüquq sisteminin təməlləri üzərində qurulmalı olduğundan, bu nəzəriyyələrin öyrənilməsi vacibdir.

Əlavə olaraq qeyd edilməldir ki, Lokkun mülkiyyətlə bağlı fikirlərinin çoxu torpaqla əlaqəli idi və bu daha çox o dövrün reallığı ilə örtüşür. Müasir dövrdə mülkiyyətin o qədər çox obyekti yaranıb ki, mülkiyyət hüququnun özünü vahid bir nəzəriyyədə dəyərləndirmək çətinləşdir. Daşınar əşyaların, daşınmaz əşyaların, elektronik mühitdə mövcud olan münasibətlər əsasında mülkiyyət obyektlərinin – hər birinin bəzən konkret situasiyada, fərqli rakursdan dəyərləndirilməsi lazım olur. 

Əlbəttə ki bütün hüquq filosofları mülkiyyətin (sosial) öhdəlik yaratdığını düşünmür. Hüquq filosoflarından bəziləri də mülkiyyətin sosial öhdəliklər yaratmadığını müdafiə edirlər. Belə filosoflar mülkiyyətin xüsusi bir hüquq olduğunu və insanların mülklərini başqalarının xeyrinə istifadə etmə kimi bir öhdəliyi olmadığını müdafiə edirlər. Bu filosoflardan bu yazıda mən, Robert Nozickin (bundan sonra – Nozick) fikirlərindən bəhs edəcəm. 

Robert Nozick, libertarianizm adı verilən bir ədalət nəzəriyyəsinin yaradıcısıdır. Libertarianizm fərdlərin başqalarına zərər vermədikləri müddətdə mülkləriylə istədiklərini edə biləcəklərinə əsaslanan bir nəzəriyyədir.(12) Nozick insanların mülkiyyət hüququnun təbii hüquq olduğunu müdafiə edirdi. Nozickə görə, necə ki, yaşamaq hüququ təbiidir və o başqa heç bir öhdəliklə şərtləndirilmir, eynisi mülkiyyət hüququna aid olmalıdır. Nozick İnsanların başqalarına yardım etmək məcburiyyətində qalmadan mülklərini istədikləri formada istifadə etməkdə azad olduqlarına inanırdı. Nozickə görə, insanlar öz bədənləri və öz əməkləri üzərində təbii hüquqa malik olmalıdır.(13)

Bir sözlə, Nozickin mülkiyyət nəzəriyyəsinə dair 2 əsas şeyi bilməliyik: 

  1. Mülkiyyət təbii hüquqdur, yalnız insan doğumu ilə şərtləndirilə bilər və heç bir əsasla (hətta legitim olsa belə) məhdudlaşdırıla bilməz;
  2. Mülkiyyət yalnız ədalətli şəkildə əldə edilməlidir.

Nozick mülkiyyətin əldə olunmasında ədalət meyarının üç əsas prinsipi olduğunu bildirirdi (14):

Mənimsəmə prinsipi: İnsanlar, əməklərini sahibi olmayan və ya təbii resurslarla qarışdıraraq mülk əldə edə bilərlər. Məsələn, bir şəxs torpağa toxum əkəndə əməyini torpağa qarışdırmış olur. Bu həmin şəxsə toxumlardan yetişən məhsulu əldə etmə haqqı verir. 

Ötürmə prinsipi: İnsanlar əmlakı qanuni sahibi olan başqasından almaqla əldə edə bilərlər. Məsələn, bir şəxs başqasından bir evi alırsa, evin mülkiyyətçisi olma haqqını əldə etmiş olur.

Restitusiya prinsipi: Şəxs qanuni qaydada əldə etmiş olduğu mülkiyyətini başqasının qanunsuz sahibliyindən geri tələb edə və ona dəymiş ziyanın ödənilməsini tələb edə bilər.

Nozick mülkiyyətin qanuni qaydada əldə edildiyi təqdirdə, həmin mülkiyyətə görə heç bir sosial yaxud fərdi öhdəlik yaranmadığını iddia edirdi. Nozick nə dövlətin, nə də ki başqa şəxsin heç bir əsasla mülkiyyətçidən qanuni qaydada əldə etdiyi mülkiyyəti almağa haqqı olmadığını müdafiə edirdi. 

Ümumiyyətlə Nozickin mülkiyyət nəzəriyyəsi müzakirəli bir nəzəriyyədir. Nozickin mülkiyyət nəzəriyyəsi, əksər filosoflar tərəfindən indi də tənqid olunur. 

Bir çox filosoflar inanırlar ki, dövlət daha ədalətli bir cəmiyyət üçün və cəmiyyətin ədalətli mənafeləri üçün mülkiyyətə müdaxilə edə bilər. Nozickin mülkiyyət nəzəriyyəsi hər nə qədər qeyri bərabərsizliyə gətirib çıxarma ehtimalı olsa da və praktikada tətbiqi çətin olsa da, mülkiyyət ətrafında müzakirələri qızğınlaşdırması və mülkiyyətə təbii hüquq kimi yanaşmaqla, mülkiyyət hüququnun önəmini yenidən hüquq fəlsəfəsinə daşımaqla, siyasi fikir tarixində təsiri böyük olmuşdur.

Yazının bu hissəsinə qədər mülkiyyətin sosial öhdəlik yaradıb-yaratmaması məsələsinə hüquq fəlsəfəsində öz nəzəriyyələrində yer verən hüquq filosoflarından bəhs elədim. Yazının son hissəsində isə, konkret nəzəriyyələr daxilində olmasa da, müasir dövrdə bu məsələyə dair ayrı-ayrı yanaşmalardan məlumat verəcəm.

Ümumiyyətlə, ilk növbədə qeyd edim ki, mülkiyyətin sosial öhdəlik yaradıb yaratmaması məsələsində həlledici meyarlardan biri də mülkiyyətin xarakterinə olan yanaşmadır. Yəni mülkiyyətə kollektiv hüququn bir parçası, yoxsa tamamilə fərdi hüquq kimi yanaşılması bu məsələdə həlledici əhəmiyyətə malikdir. Mülkiyyətin xarakteri isə cəmiyyətdən cəmiyyətə fərqlilik göstərir. Bəzi cəmiyyətlədə mülkiyyət kollektiv bir hüquq olaraq göründüyü halda, bəzilərində fərdi hüquq kimi yanaşılır. Mülkiyyətin isə kollektiv yoxsa fərdi hüquq olduğu sualı cavabını asan formada cavablamağın mümkün olduğu bir sual deyil. Bəzi insanlar mülkiyyətin kollektiv hüquq olduğuna inanırlar, çünki onlara görə bütün insanların həyatda qalmaları və mövcudiyyətləri üçün lazım olan resurslara çatmaları, bunlardan istifadə etmək hüquqları var. Dövlətin sosial sinifi və ya iqtisadi vəziyyəti nə olursa olsun hər kəsin mülkiyyətə bərabər olaraq çatımlılığını təmin etmək öhdəliyi var, buna görə də bəzi hallarda dövlətin mülkiyyətə müdaxiləsinə imkan tanınmalıdır.  Bəzi insanlar isə mülkiyyətin fərdi bir hüquq olduğuna inanırlar. İnsanların şəxsi mülkiyyətlərinə sahib olma və ondan istifadə etmə hüquqlarının olduğuna inanırlar. Başqalarına zərər verilmədiyi müddət ərzində dövlətin insanların mülkiyyət hüquqlarına müdaxilə etməməli olduğunu hesab edirlər.

İndi isə hər ikisini ümumiləşdirək: mülkiyyətin sosial öhdəlik yaratdığına inananlar əsasən, aşağıdakı arqumentlərə istinad edirlər:

  • Mülkiyyət insanlara cəmiyyətdə pay verir. İnsanlar mülk sahibi olanda, Cəmiyyətin rifahındə maraqları mövcud olur. Ona görə də mülkiyyət hüququ və onun sosial funksiyası gözardı edilə bilməz.
  • Mülkiyyət məhsuldarlığın artmasına və iqtisadi inkişafa səbəb olur. İnsanlar mülkə sahib olanda, onun qayğısına qalmaq və onu daha produktiv etmək marağında olurlar. Bu hər kəs üçün iqtisadi məhsuldarlığa, rifaha və mülkiyyətin sosial funksiyasına gətirib çıxarır.
  • Mülkiyyət güc deməkdir. Mülkiyyəti olan insanların iqtidarı mövcud olmuş olur. Onlar bu iqtidardan öz cəmiyyətlərinin inkişafında rol oynamaq və ya hər hansı dəyişikliyə təsir göstərmək üçün istifadə edə bilərlər. Məsələn, torpaq mülkiyyətçisi məktəb və ya park tikmək üçün torpağını bağışlaya bilər.
  • Mülkiyyət birgəyaşayış hissi yaradır. İnsanlar birlikdə mülkə sahib olduqda, onlar cəmiyyət hissini yaşayırlar. Onlar daha çox qonşuluqlarını yaxşılaşdırmaq və ya çətin anlardan bir birlərinə kömək etmək üçün işləyirlər.

Mülkiyyətin sosial öhdəliklər yaratmadığını iddia edənlər isə adətən aşağıdakılara istinad edirlər:

  • Mülkiyyət fərdi hüquqdur. İnsanların mülkiyyət hüququ var və ondan istədikləri kimi istifadə etməkdə azad olmalıdırlar. Buna başqalarına köməklik etmək məcburiyyətində qalmadan öz mülkiyyətlərindən öz mənfəətlərinə uyğun olaraq istifadə etmək hüququ da daxildir.
  • Mülkiyyətin həqiqətən məhsuldarlığın artmasına və ya iqtisadi artıma səbəb olduğuna dair heç bir sübut yoxdur. Əslində bəzi araşdırmalar bunun əksinin doğru ola biləcəyini göstərir. Məsələn, araşdırmaya görə, sərvətin daha qeyri bərabər bölgüsü olan ölkələrdə daha yavaş iqtisadi artım müşahidə olunur. (15)

Bundan başqa, mülkiyyətin sosial öhdəlik yaratması məsələsi bir çox ölkələrin Konstitusiyalarında əks olunub:

Almaniya: Almaniya Konstitusiyasının 14-cü maddəsində müəyyən olunur ki, mülkiyyət öhdəliklərə səbəb olur və onun istifadəsi həm də ictimai rifaha xidmət etməlidir. (16)

Fransa: Fransa Konstitusiyasının (Declaration of Human and Civic Rights of 26 August 1789 part -red) 17-ci maddəsində mülkiyyətin sosial funksiyasına dair müddəa təsbit olunub.(17)

İtaliya: Italiya Konstitusiyasının 42-ci maddəsində müəyyən olunur ki, “Mülkiyyətin sosial bir funksiyası vardır və mülkiyyət ümumi maraqlara uyğun istifadə edilməlidir”. Tamamilə eyni cümlə İspaniya Konstitusiyasının 33.2-ci, Portuqaliya Konstitusiyasının 62-ci maddəsində və bir çox Latın Amerikası ölkələrinin Konstitusiyalarında da təsbit olunub. (18)

Həmçinin, bir çox başqa ölkələrdə də bu mülkiyyətin sosial funksiyasına dair qanunda açıq ifadə olunmasa da, məhkəmələr tərəfindən bu funksiyanın tanındığını və tətbiq edildiyini vurğulamaq lazımdır.

Yekunda bir daha vurğulamalıyam ki, mülkiyyətin sosial öhdəliklər yaradıb-yaratmaması hər bir fərdin, hüquqşünasın özünün şəxsi mülahizəsi, geniş miqyasda isə dövlətlərin qanunverici orqanlarına qalan bir məsələdir. Məsələnin hər iki tərəfində də irəli sürülən güclü arqumentlər və inkişaf etdirilmiş nəzəriyyələr var. 

Xüsusən nəzəriyyələr prespektivindən irəli gələrək qeyd etmək zəruridir ki, bu nəzəriyyələrin ən azı bir neçə əsr əvvələ aid olduğunu unutmamalıyıq. Qloballaşan dünyada hətta 1 il içərisində belə dəyişən sosioloji reallıqlar və fərdlərin baxışını nəzərə alsaq, indiki gün üçün bu mühakimələrin o qədər də əhəmiyyəti qalmır. 

Yuxarıda da qeyd etdiyim kimi, mülkiyyətin sosial öhdəliyə səbəb olub-olmaması hər bir fərdin daxilində əsaslandıra biləcəyi bir məsələdir. Mən hesab edirəm ki, indiki reallıqda ən xırda bir texnologiya və ya üsul ilə əhəmiyyətli sayda çox insanın rifahını dəyişdirə biləcək vəziyyətlərin mövcudluğunu nəzərə alsaq, bu cür halların/texnologiyaların gələcəkdə dəyələndirilə bilməsi üçün mülkiyyətə bəzi hallarda müdaxilə edilməsinin çox böyük bir problem görmürəm. Xüsusi mülkiyyət sosial öhdəliklərə səbəb olur cümləsi müəyyən qədər ağır səslənsə də, dövlətlərin əhəmiyyətli sayda çox insanların rifahı və ümumi mənafeyi üçün müəyyən hallarda xüsusi mülkiyyətə toxuna bilməsinin mümkünlüyünü özlüyümdə qəbul edirəm.

İZAH VƏ İSTİNADLAR:

  1. Reich, Charles A. “The new property.” The Yale Law Journal 73.5 (1964): p. 739
    https://openyls.law.yale.edu/bitstream/handle/20.500.13051/14924/48_73YaleLJ733_1963_1964_.pdf?sequence=2&isAllowed=y 
  2. Babie, P., & Viven-Wilksch, J. (Eds.). (2019). Léon Duguit and the Social Obligation Norm of Propert, p. 6
    https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-981-13-7189-9_11 
  3. https://www.bbc.com/azeri/analysis-37404955 (son giriş tarixi: 02.05.2023)
  4. Yonai, D. K. (2007). “Conceptions of property rights and norms.” Constitutional Political Economy, 18(3), p. 162
    https://link.springer.com/article/10.1007/s10602-007-9021-5 
  5. Gerald P. O’Driscoll Jr. and W. Lee Hoskins. “Property Rights: The Key to Economic Development.” Policy Analysis No. 482 (2003): p.14
    Property Rights: The Key to Economic Development | Cato Institute
  6. Friendly, A. (2020). The Place of Social Citizenship and Property Rights in Brazil’s ‘Right to the City’ Debate. Social Policy and Society, 19(2), 311
    The Place of Social Citizenship and Property Rights in Brazil’s ‘Right to the City’ Debate | Social Policy and Society | Cambridge Core
  7. David C. Snyder. “Locke on Natural Law and Property Rights”. Canadian Journal of Philosophy Canadian Journal of Philosophy. Vol. 16, No. 4 (Dec., 1986), p. 724.
    Locke on Natural Law and Property Rights on JSTOR
  8. Peter R. Anstey. “The Philosophy of John Locke: New Perspectives”. Routledge Studies in Seventeenth Century Philosophy. p. 86
    Library Genesis: Peter R. Anstey – The Philosophy of John Locke: New Perspectives (libgen.is)
  9. Burada 7-ci istinaddakı məqalə ümumiləşdirilmişdir.
  10. 7-ci istinad, p.735
  11. Alex Tuckness. “Locke’s Political Philosophy.” (2005)
    Locke’s Political Philosophy (Stanford Encyclopedia of Philosophy)
  12. Bas van der Vossen. “Libertarianism.”
    Libertarianism (Stanford Encyclopedia of Philosophy)
  13. Salahuddin, A. “Robert Nozick’s Entitlement Theory of Justice, Libertarian Rights and the Minimal State: A Critical Evaluation.” Journal of Civil & Legal Sciences 7.1 (2018), p. 3.
    Robert Nozick’s Entitlement Theory of Justice, Libertarian Rights and the Minimal State: A Critical Evaluation (researchgate.net)
  14. Julian Lamont. “Distributive Justice” (1996)
    Distributive Justice (Stanford Encyclopedia of Philosophy)
  15. Wealth inequality, governance and economic growth – ScienceDirect (son giriş tarixi: 14.05.2023)
  16. https://www.btg-bestellservice.de/pdf/80201000.pdf (son giriş tarixi: 03.05.2023)
  17. https://www.constituteproject.org/constitution/France_2008.pdf?lang=en
    (son giriş tarixi:03.05.2023)
  18. https://www.senato.it/documenti/repository/istituzione/costituzione_inglese.pdf (son giriş tarixi: 07.03.2023)

Kimlər vəzifəli şəxs hesab olunur? – Qanunvericiliyin təhlili, xarici praktika

Xüsusilə publik hüquq sahəsinə aid olan qanunları nəzərdən keçirəndə tez-tez “vəzifəli şəxs” ifadəsinə rast gəlirik. Hüquqşünaslar üçün vəzifəli şəxsin dairəsinə daxil olan şəxsləri müəyyən etmək nisbətən asan olsa da (konkret maddəni tapmaqla), qeyri hüquqşünaslar üçün bir çox hallarda bunu anlamaq çətin olur. Ən azından öz praktikamdan misal versəm, çalışdığım müəssisələrdə tez-tez hansısa şəxsin vəzifəli şəxs olub-olmaması, ümumiyyətlə vəzifəli şəxs anlayışının özü barədə çoxlu suallar daxil olur. Məsələn, hər hansı MMC-də işləyən mühəndis, montyor, mühasib və s. vəzifəli şəxsdir mi, niyə vəzifəli şəxs hesab olunur və s. kimi suallarla tez-tez rastlaşdığım üçün bu yazıda ümumiyyətlə vəzifəli şəxs anlayışının mahiyyəti və konkret olaraq hansı hallarda, hansı şəxslərin vəzifəli şəxs hesab edilməsi istiqamətində qanunvericiliyi təhlil etməyə çalışacam.

Birinci növbədə qeyd etməliyəm ki, qanunvericilikdə vəzifəli şəxsin anlayışı 2 normativ hüquqi aktda verilmişdir: İnzibati Xətalar Məcəlləsi (17-ci maddə) və Cinayət Məcəlləsi (308-ci maddənin qeyd hissəsi). Başa düşmək olar ki, inzibati xətalar məcəlləsində müəyyən olunan vəzifəli şəxs anlayışı sırf inzibati xətalara münasibətdə keçərlidir, cinayət məcəlləsində isə sırf cinayət əməlinin subyektinə münasibətdə. İnzibati xətalar məcəlləsi ictimai münasibətlərin kifayət qədər çox növünü tənzimlədiyi üçün, hesab etmək olar ki, İXM-də nəzərdə tutulmuş vəzifəli şəxs anlayışının əhatə dairəsi bir qədər daha geniş olmalıdır. Lakin, maddələrin qrammatik mənalarına qalsa, vəzifəli şəxsin dairəsi əksinə Cinayət Məcəlləsində daha geniş mənada təsvir edilmişdir:

İnzibati Xətalar MəcəlləsiCinayət Məcəlləsi
Dövlət hakimiyyətinin nümayəndəsi funksiyasını həyata keçirən şəxslər, dövlət orqanlarında, bələdiyyələrdə, Azərbaycan Respublikasının Silahlı Qüvvələrində və Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə uyğun olaraq yaradılmış başqa silahlı birləşmələrdə, dövlət və qeyri-dövlət təşkilatlarında, idarə və müəssisələrində, o cümlədən publik hüquqi şəxslərdə təşkilati-sərəncamverici və ya inzibati-təsərrüfat vəzifələrində daimi və ya müvəqqəti işləyən şəxslər və ya həmin vəzifələri xüsusi səlahiyyət əsasında həyata keçirən şəxslər, habelə hüquqi şəxs yaratmadan sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olaraq belə səlahiyyətləri yerinə yetirən fiziki şəxslər vəzifəli şəxs hesab edilirlər.1. hakimiyyət nümayəndələri, o cümlədən Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası və qanunları ilə müəyyən olunmuş qaydada dövlət orqanlarına seçilmiş və ya təyin edilmiş, yaxud xüsusi səlahiyyət əsasında dövlət və ya yerli özünüidarə orqanlarını təmsil edən şəxslər, zabit, gizir və ya miçman olan hərbi qulluqçular, dövlət qulluqçuları (dövlət qulluğunun xüsusi növündə çalışan şəxslər daxil olmaqla), bələdiyyə üzvləri və bələdiyyə qulluqçuları;
2. dövlət orqanlarında seçkili vəzifələrə namizədliyi qanunla müəyyən edilən qaydada qeydə alınmış şəxslər;
3. dövlət və bələdiyyə müəssisə, idarə və təşkilatlarının, o cümlədən publik hüquqi şəxslərin, həmçinin kommersiya və qeyri-kommersiya təşkilatlarının rəhbərləri və işçiləri;
4. dövlət və bələdiyyə müəssisə, idarə və təşkilatlarında, o cümlədən publik hüquqi şəxslərdə, həmçinin kommersiya və qeyri-kommersiya təşkilatlarında xüsusi səlahiyyət üzrə təşkilati-sərəncamverici və ya inzibati-təsərrüfat funksiyalarını yerinə yetirən şəxslər;
5. hüquqi şəxs yaratmadan sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslər;
6. xarici ölkələrin dövlət orqanlarının vəzifəli şəxsləri, xarici ölkələrin seçkili dövlət orqanlarının üzvləri, beynəlxalq təşkilatların vəzifəli şəxsləri və digər qulluqçuları, beynəlxalq parlament assambleyalarının üzvləri;
7. beynəlxalq məhkəmələrin hakimləri və digər vəzifəli şəxsləri, Azərbaycan Respublikası və ya xarici ölkələrin qanunlarına, habelə Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələrə əsasən fəaliyyət göstərən yerli, xarici və beynəlxalq arbitrlər, xarici andlı iclasçılar.

Hər iki Məcəlləyə diqqət yetirsək,  görərik ki, vəzifəli şəxslərin dairəsi müəyyənləşdirilərkən bu iki əsas təsnifat üzrə həyata keçirilmişdir: birincisi, vəzifəli şəxs aid olduğu qurum, təşkilat üzrə, ikincisi həmin vəzifəli şəxsin fəaliyyəti və konkret funksiyası üzrə. Bunlardan birincisi üzrə – yəni vəzifəli şəxs anlayışının aid olduğu qurum, təşkilat, orqanlar hər iki Məcəllə aşağı-yuxarı eynidir, sadəcə bir fərq mövcuddur ki, Cinayət Məcəlləsində xarici təşkilatların vəzifəli şəxsləri də vəzifəli şəxslər dairəsinə daxil olsa da (308-ci maddənin Qeyd hissəsinin 6 və 7-ci bəndləri), İXM-də yalnız Azərbaycan Respublikasında mövcud olan təşkilat və qurumların adı çəkilib. Qalan təşkilat, orqan və qurumların siyahısı demək olar, eynidir.

Lakin, aralarında əsas fərq yuxarıda qeyd etdiyimiz ikinci təsnifat üzrədir. Belə ki, İnzibati Xətalar Məcəlləsində həmin təşkilat və qurumların təşkilati-sərəncamverici və ya inzibati-təsərrüfat vəzifələrində daimi və ya müvəqqəti işləyən şəxslər və ya həmin vəzifələri xüsusi səlahiyyət əsasında həyata keçirən şəxslər ifadəsindən istifadə olunsa da, Cinayət Məcəlləsində vəzifəli şəxs anlayışının dairəsinə təkcə təşkilati-sərəncamverici və ya inzibati-təsərrüfat vəzifələrində işləyən şəxslər yox, həm elə bir cümlə əlavə edilmişdir ki, bu cümlə ilə biz nəzərdə tuta bilərik ki, istənilən dövlət yaxud özəl qurum, təşkilat, hüquqi şəxsin işçisi vəzifəli şəxs hesab oluna bilər. Belə ki, Cinayət Məcəlləsinin 308-ci maddəsinin Qeyd hissəsinin 3-cü bəndində qeyd olunmuşdur ki, dövlət və bələdiyyə müəssisə, idarə və təşkilatlarının, o cümlədən publik hüquqi şəxslərin, həmçinin kommersiya və qeyri-kommersiya təşkilatlarının rəhbərləri və işçiləri də vəzifəli şəxs hesab oluna bilər. Bunu belə başa düşmək olar, hansısa X MMC-nin işçisi, yalnız o halda inzibati məsuliyyət daşıyır ki, o müəssisədə təşkilati-sərəncamverici və ya inzibati-təsərrüfat vəzifələrində işləsin çalışsın. Lakin, X MMC-nin təşkilati-sərəncamverici və ya inzibati-təsərrüfat vəzifələri daşımasa belə istənilən işçisi Cinayət Məcəlləsində vəzifəli şəxslər üçün nəzərdə tutulmuş əməllərə münasibətdə cinayət məsuliyyəti daşıya bilər.

Göründüyü kimi, hər iki Məcəllənin hərfi mənasına görə yanaşsaq, hər hansı hüquqi şəxsin təşkilati-sərəncamverici və ya inzibati-təsərrüfat vəzifələrində çalışmayan adi işçisi cinayət əməlinin subyekti ola bildiyi halda, inzibati məsuliyyət daşıması üçün onun müəssisədə təşkilati-sərəncamverici və ya inzibati-təsərrüfat vəzifələrində çalışması gərəkdir.

Hər iki Məcəllədəki anlayışların hərfi mənasına görə nəyi ifadə etdiyi, əlbəttə ki, təkcə bizim üçün maraqlı olmayıb. Bununla əlaqədar olaraq, vaxtilə Azərbaycan Respublikasının Prokurorluğu Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 308-ci maddəsinin “Qeyd” hissəsində nəzərdə tutulmuş “vəzifəli şəxs” anlayışının təşkilati-sərəncamverici və ya inzibati-təsərrüfat funksiyalarını yerinə yetirib-yetirməmələrindən asılı olmayaraq bütün dövlət qulluqçularını, bələdiyyə üzvləri və bələdiyyə qulluqçularını, zabit, gizir və ya miçman olan hərbi qulluqçuları, hüquqi şəxs yaratmadan sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxsləri, dövlət və bələdiyyə müəssisə, idarə və təşkilatlarının, digər kommersiya və qeyri-kommersiya təşkilatlarının işçilərini ehtiva edib-etməməsinin şərh olunması ilə bağlı Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsinə sorğu ilə müraciət edib.

Azərbaycan Respublikasi Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu 19 iyul 2013-cü il tarixli qərarı ilə bu məsələyə aydınlıq gətirmişdir. Konstitusiya Məhkəməsi həmin qərarda vəzifəli şəxs anlayışının mahiyyətini açıqlamışdır.

Həmin qərarda bildirilir ki, hər hansı hüquqi şəxsin istənilən işçisi vəzifəli şəxs hesab olunmamalıdır. Yalnız hüquqi əhəmiyyət kəsb edən, başqa şəxslər üçün hüquq münasibətlərinin əmələ gəlməsi, dəyişməsi və ya xitam olunması ilə nəticələnən və ya nəticələnə bilən hərəkətlər etdikdə vəzifəli şəxs hesab olunurlar.

Beləliklə, yekun olaraq belə nəticəyə gəlmək olur ki, Cinayət Məcəlləsinin 308-ci maddənin qeyd hissəsində dövlət və bələdiyyə müəssisə, idarə və təşkilatlarının, o cümlədən publik hüquqi şəxslərin, həmçinin kommersiya və qeyri-kommersiya təşkilatlarının rəhbərləri və işçilərinin vəzifəli şəxs hesab olunduğu qeyd olunsa da, Konstitusiya Məhkəməsinin Plenum qərarına əsasən, həmin şəxslər yalnız hüquqi əhəmiyyət kəsb edən hərəkətlər etdikdə vəzifəli şəxs hesab olunurlar.

Konstitusiya Məhkəməsinin qərarının ədalət və cinayət hüququnun ümumi prinsiplərinə əsasən doğru olduğunu hesab edirəm. Nisbətən bizim hüquq sisteminə oxşar digər əsas hüquq sistemlərinə – Rusiya və Almaniya qanunvericiliklərinə nəzər saldıqda bu məsələ aydın olur.

Belə ki, Almaniya Cinayət Məcəlləsinə (1) (Strafgesetzbuch – StGB) görə, vəzifəli şəxs Federasiyanın və ya Əyalətlərin dövlət qulluqçusu və ya hakimi, Federal Silahlı qüvvələrin hərbi qulluqçusu, Federasiya və ya Əyalət adından inzibati səlahiyyəti istifadə edən istənilən şəxs və ya başqa formada bu vəzifəni icra etmək üçün təyin olunmuş və ya hakimiyyət səlahiyyətlərini icra etmək üzrə vəzifəyə təyin olunmuş və bunu həyata keçirərkən “rəsmi təlimatlara” (2) riayət edən şəxsdir. (Alman Cinayət Məcəlləsinin § 11.2 -ci maddəsi). Göründüyü kimi, bu anlayışın dairəsinə, hər hansı hüquqi şəxsin işçiləri daxil edilməmişdir. Lakin hüquqi şəxsin işçiləri, dövlət orqanları və ya ictimai səlahiyyətli qurum (bizdəki ekvivalenti inzibati orqanının işçisi) tərəfindən təyin olunmaları və ya ictimai əhəmiyyətli xidməti (public service)  həyata keçirdikləri zaman, o cümlədən “rəsmi təlimatlara” uyğun davranmağa borclu olduqları hallarda vəzifəli şəxs anlayışına daxil olurlar. (Alman Cinayət Məcəlləsinin §11.3 və §11.4) Bu kateqoriya dövlət qulluqçusu və ictimai səlahiyyətləri yerinə yetirən şəxs olmayan (bizdəki ekvivalenti inzibati orqanının işçisi) lakin ictimai əhəmiyyətli funksiyaları həyata keçirən şəxsləri əhatə edir. Alman Cinayət Məcəlləsində vəzifəli şəxs kateqoriyasını bu qaydada 2 hissəyə ayırmasının səbəbi, cəza təyinetmə ilə bağlıdır. Məsələn, dövlət qulluqçusu olaraq rüşvət almaq (Alman Cinayət Məcəlləsinin § 11.2 -ci maddəsində göstərilən şəxs) bir ildən 10 ilə qədər azadlıqdan məhrumetmə cəzası ilə cəzalandırılırsa, xüsusi ictimai xidmət həyata keçirən şəxsin bununla əlaqədar rüşvət alması bir ildən 5 ilə qədər azadlıqdan məhrumetmə və ya cərimə ilə cəzalandırılır. (Alman Cinayət Məcəlləsi §332 və §334) Bu hesab edirəm ki, cəza və əməlin ictimai təhlükəsizliyi/zərər yetirdiyi ictimai münasibətlər arasındakı doğru korrelyasiyanın təmin edilməsi üçün uyğun bir tənzimləmə üsuludur.

Bundan başqa, Rusiya Cinayət Məcəlləsinə nəzər yetirdikdə də, oxşar hüquqi tənzimləməyə rast gəlmək olar (3). Rusiya Cinayət Məcəlləsinin 285.1-ci maddəsinə görə, vəzifəli şəxslərin dairəsinə “daimi, müvəqqəti və ya xüsusi səlahiyyət əsasında, bir hakimiyyət nümayəndəsi funksiyalarını həyata keçirən və ya dövlət orqanlarında, yerli idarəetmə orqanlarında, dövlət və bələdiyyə təşkilatlarında, dövlət müəssisələrində, dövlət korporasiyalarında, inzibati idarəetmə, inzibati iqtisadi vəzifələri həyata keçirən, o cümlədən Rusiya Federasiyası Silahlı qüvvələri, digər birliklər və hərbi birləşmələrdə xidmət göstərən şəxslər” daxildir. Bu anlayış əgər yuxarıda adıçəkilən kateqoriyalardan birinə daxil deyilsə, hər hansı bir hüquqi şəxsin işçilərini əhatə etmir. Lakin hüquqi şəxslərin işçiləri “kommersiya və ya başqa bir təşkilat adına, bu cür təşkilat üçün hüquq və öhdəliklər yaradan hərəkətlər eməyə” səlahiyyətli olduqları halda, kommersiya və ya digər təşkilatlarda idarəetmə vəzifələrini həyata keçirən şəxslər olaraq qəbul edilə bilər (Rusiya Cinayət Məcəlləsinin 201-ci maddəsi) Bu kateqoriya, vəzifəli şəxs olmayan lakin hüquqi şəxsin fəaliyyətləri üzərində təsiri və buna səlahiyyətləri olan şəxsləri ehtiva edir.

Eynilə Almaniya Cinayət Məcəlləsində olduğu kimi, Rusiya Cinayət Məcəlləsində də, rüşvət alma, vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə etmə, və s. Cinayət əməllərinin dövlət orqanlarının vəzifəli şəxsləri tərəfindən yaxud kommersiya və ya digər təşkilatın vəzifəli şəxsləri tərəfindən törədilməsinə görə cəza differensiyası müəyyən olunmuşdur. Məsələn, Rusiya Cinayət Məcəlləsinin 285-ci maddəsinə əsasən, dövlət orqanının vəzifəli şəxsi tərəfindən səlahiyyətdən sui-istifadə dörd ilədək həbs və ya 200 min rubla qədər cərimə ilə cəzalandırılır, lakin kommersiya və ya digər təşkilatların vəzifəli şəxsləri tərəfindən səlahiyyətdən sui-istifadə üç ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə və ya 120 min rubla qədər cərimə ilə cəzalandırılır.

İZAH VƏ İSTİNADLAR:

1) Almaniya və Rusiya Cinayət Məcəllələrinin ingilis dilli versiyalarını bloqdan əldə edə bilərsiniz

2) Qanunda adıçəkilən “rəsmi təlimat” (official instructions) ifadəsini çox bəyəndim. Bizim qanunvericilikdə bu ifadənin ekvivalenti məncə hakimiyyət səlahiyyətlərinin icrasıdır. Almaniya Cinayət Məcəlləsindəki anlayış isə sanki bir növ “hakimiyyət səlahiyyətlərinin icrası” anlayışına tərif verib: əgər şəxs vətəndaşa münasibətdə qanunvericilik və icra orqanları tərəfindən təsdiq edilmiş hansısa normativ sənədin tələblərini yerinə yetirirsə, deməli o hakimiyyət səlahiyyətlərini yerinə yetirir. Bu tərif məncə xüsusilə inzibati hüquq münasibətlərində keys həll etmədə yardımçı ola bilər.

3) Bizim Cinayət Məcəlləsinin 311-ci maddəsində passiv rüşvətxorluğa görə, dövlət qulluqçusu və ya hüquqi şəxsin işçisi tərəfindən törədilməsindən asılı olmayaraq eyni cəza həddi müəyyən edilib. Lakin, Alman və Rusiya Cinayət Məcəllələrində bu fərqli subyektlərə görə fərqli cəza növü nəzərdə tutulduğunu nəzərə alsaq, ön görmək olar ki, nə vaxtsa bizdə də belə tənzimləmə gətirilə bilər (səbəbini soruşmayın).