Vəkil sorğularına cavab olaraq işçilərin fərdi məlumatları təqdim edilməlidir mi?

Şirkətlərə ünvanlanan vəkil sorğuları əksər hallarda işçilərin fərdi məlumatları təqdim edilməsi ilə bağlı olur. Bir çox hallarda ya həmin sorğular cavablandırılmır, yaxud cavablandırılsa belə işçinin fərdi məlumatlarının yalnız məhkəmə tərəfindən təqdim olunan sorğuya əsasən verilə biləcəyi bildirilir. Bu vəziyyət vəkillərin haqlı narazılığına səbəb olsa belə, şirkətlərin fərdi məlumatları təqdim etməməklərinin qanunvericiliyə uyğun olduğunu hesab edirəm.

Vəkillər və vəkillik fəaliyyəti haqqında qanunun 7-ci maddəsinin birinci hissəsinə görə, təşkilati formasından asılı olmayaraq idarə, müəssisə və təşkilatlar vəkillərə öz peşə borclarını yerinə yetirərkən yardım etməyə borcludurlar. Həmin qanunun 15-ci maddəsinin ikinci hissəsinin üçüncü abzasına əsasən, peşə fəaliyyətini həyata keçirməklə əlaqədar müstəqil araşdırmalar aparmaq, sənəd toplamaq, hüquqi yardım göstərmək üçün zəruri olan arayışları və digər sənədləri idarə, təşkilat və müəssisələrdən tələb etmək, onlarla tanış olmaq və həmin sənədlərin surətlərini çıxarmaq, “Daşınmaz əmlakın dövlət reyestri haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununa uyğun olaraq, daşınmaz əmlakın dövlət reyestrinin məlumatlarının alınması ilə bağlı əsaslandırılmış yazılı sorğular vermək vəkillərin hüquqlarına aid edilmişdir. Daşınmaz əmlakın dövlət reyestri haqqında qanunun 5.1-1-ci maddəsi ilə də tənzimlənmişdir ki, Qanunda nəzərdə tutulmuş səlahiyyətlərin yerinə yetirilməsi ilə əlaqədar dövlət orqanlarına, bələdiyyələrə və digər şəxslərə daşınmaz əmlakın dövlət reyestrinin məlumatları əsaslandırılmış yazılı sorğular əsasında verilir.

O cümlədən, Cinayət Prosessual Məcəllənin 143.3-cü maddəsi ilə də müəyyən olunmuşdur ki, Məcəllədə nəzərdə tutulmuş hallarda və qaydada cinayət prosesində iştirak etmək üçün buraxılmış müdafiəçi hüquqi yardım göstərilməsi üçün sübutlar təqdim etməyə və məlumat toplamağa, o cümlədən fərdi şəxslərdən izahat almağa, həmçinin müxtəlif təşkilatlardan və birliklərdən arayış, xasiyyətnamə və digər sənədlər tələb etməyə haqlıdır.

Vəkillərin hüquqi yardım göstərmək üçün məlumatlar əldə etməsinin ümumi əsaslarını müəyyən edən normanın (Vəkillər və vəkillik fəaliyyəti haqqında qanunun 15-ci maddəsi) olmasına baxmayaraq, “Fərdi məlumatlar haqqında” qanunun 13-cü maddəsinə görə, qanunda müəyyən olunan hallar istisna olmaqla, fərdi məlumatların üçüncü şəxslər tərəfindən mülkiyyətçiyə və ya operatora, eləcə də onlar tərəfindən fərdi məlumatların istənilən üçüncü şəxsə verilməsinə yalnız subyektin yazılı razılığı ilə yol verilir. Subyektin razılığı olmadan fərdi məlumatların verilməsinə yalnız 4 halda yol verilir:

  1. açıq kateqoriyalı fərdi məlumatlar verildikdə (yəni, şəxsin adı, soyadı və atasının adı);
  2. konfidensial fərdi məlumatlar dövlət orqanları (qurumları) və ya yerli özünüidarə orqanları tərəfindən onlara həvalə edilmiş vəzifələrin icrası ilə bağlı verildikdə və bu zaman fərdi məlumatların informasiya sistemləri üçün qanunvericiliklə müəyyən edilmiş tələblərə əməl edildikdə;
  3. fərdi məlumatların verilməsi subyektin həyat və sağlamlığının qorunması məqsədləri üçün lazım olduqda və onun razılığını təxirə salınmadan almaq mümkün olmadıqda.
  4. beynəlxalq müqavilələrə uyğun olaraq, bu dövlətlərin hüquqi və fiziki şəxslərinin Azərbaycan Respublikası ərazisində həyata keçirdikləri maliyyə əməliyyatları barədə məlumatlar müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi hədlərdə və qaydada birbaşa və ya müvafiq icra hakimiyyəti orqanı vasitəsilə həmin xarici dövlətlərin səlahiyyətli orqanlarına verilir.

“Fərdi məlumatlar haqqında” qanun fərdi məlumatların toplanılması, işlənilməsi və mühafizəsi ilə bağlı əsas qanun olduğuna görə, fərdi məlumatların verilməsinə dair münasibətləri müəyyən edən əsas qanundur (xüsusi qanun). Həmin qanunda dövlət orqanları və bələdiyyələrə fərdi məlumatların təqdim olunmasına dair istisna müəyyən olunsa da, vəkillik fəaliyyəti barədə hansısa xüsusi qeyd yoxdur. Həmçinin, norma subyektləri elə konkretləşdirmişdir ki, vəkillik fəaliyyəti ilə bağlı hansısa şərhə ümumiyyətlə yer yoxdur.

Vəkillər məhkəməyədək fərdi məlumatları əldə edə edə bilmədikləri üçün onların vəkillik fəaliyyətinin pozulması ilə yanaşı, vətəndaşların da yüksək keyfiyyətli yardım almaq hüquqlarının pozulduğunu bildirməkdə haqlı olsalar belə, şirkətlərin işçilərin fərdi məlumatlarını vəkil sorğusu əsasında təqdim etməməsi mövcud qanunvericiliyin tələblərinə uyğun görünür.

Baxmayaraq ki, Mülki Prosessual Məcəllə və Cinayət  Prosessual Məcəlləyə görə, vəkillər sübutların təmin edilməsi barədə məhkəməyə (həmçinin, cinayət prosesini keçirən orqana) vəsatət vermək hüququ olsa da, vəkillərin istənilən sübutun əldə edilməsində müstəqil olması ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsində vacib məsələdir. Nəticə etibarilə, vəkillik hüquq müdafiə fəaliyyətini peşəkarcasına həyata keçirməli olan müstəqil hüquqi təsisatdır, vəkil sirrinin qorunması vəkilin vəzifəsidir və bu vəzifələrin pozulmasına görə qanunla onların barəsində məsuliyyət müəyyən edilmişdir. Bu səbəbdən qanunvericilikdə fərdi məlumatların vəkillərə təqdim olunmasından ehtiyat etməyə yer qoyulması doğru deyil.

Bunun üçün hesab edirəm ki, Vəkillər və vəkillik fəaliyyəti haqqında qanuna fərdi məlumatlar barədə (o cümlədən bank, kommersiya, sığorta sirri və s.) xüsusi hal əlavə olunmalı (necə ki, daşınmaz əmlakın dövlət reyestrinin məlumatları ilə əlaqədar edilmişdir) yaxud fərdi məlumatlar haqqında qanunda vəkil sorğularına cavab verilməsi istisna hal olaraq daxil edilməlidir.

Ailəsizliyin yaratdığı boşluğu örtmək üçün – Beyond the hills (2012)

Adətən maşınla uzaqlığından keçəndə isti küləyin torpağın üstündəki xırda zir-zibili ordan ora tərpətdiyi, tək-tük yöndəmsiz ağaclarla bəzənən təpələrin sadəcə bir neçə saniyəlik mənzərəsi bizim diqqətimizi cəlb edir. Amma o təpələrin ardında bütün yavaşlığına baxmayaraq həm də həyat var. Başa düşüləcək, izah ediləcək yüzlərlə şey var, necə ki, günəbaxan günəşlə bəslənib həyata qara meyvələr bəxş edir, bu insanların da bəzən üzündən məsumluq yağsa da bir o qədər də qeyri adi hekayələri olur. Əlbəttə, hər şeyin və hamının bir-birinə qarışdığı, hamının harasa tələsdiyi şəhər həyatının insanları üçün, bu təpələrin ardındakı insanların həyatının hansı tempdə irəlilədiyini, onların hekayələrini  düşünmək çox mənasız hadisədir. İncəsənət həm də buna görə var: sənin üçün adi həyatda mənasız fenomenlərə diqqətini cəlb edə bilmək ya da Nabokovun dediyi qədərilə, başqalarını başa düşmək üçün (understanding others).

Ruminiyada belə təpələrin ardında olan bir ortodoks kilsəsində bir qrup rahibənin sıravi həyatına daxil olan “göz” bizi onların fərqli həyat hekayələri tanış edir. Bu incəsənət əsəri Ruminiyalı rejissor Cristian Mungiunun “Təpələrin ardında” (Beyond the hills) filmidir. Mungiu bu filmdə obrazların keçmişləri, xarakterləri, inancları ilə maraqlanmadan, heç bir obrazı mərkəzə qoymadan sadəcə hadisəni təsvir edir. Obrazların yaşadıqları gerçəklikdən uzaqlaşmadan onların daxili dünyasına işıq tutması filmin daha səmimi olmasına səbəb olub.  Mungiu yaxşını və pisi, yaxşı və pis obrazlar yaradaraq deyil, obrazların daxilindəki yaxşıları və pisləri bir yerdə təqdim edərək analiz edir. Filmi izləyəndə görəcəksiniz ki, rejissor patolojik vəziyyətdə din ilə özünə təskinlik taparaq monastra sığınan qızla və özünü sevgisinə həsr edən, ondan başqa inancı qalmayan qızın sadə hekayəsini  o qədər bəsitliyi ilə təsvir edib ki, filmin bir hissəsindən sonra bu bəsitlik sizi narahat etməyə başlayacaq.  Filmi izləyə-izləyə beynimdə fırlanan ən narahatedici fikir isə, ailəsizliyin yaratdığı boşluğun insanları necə çarəsizliyə sürükləməsi oldu.

Film hər dəqiqə aralıqlarında başqa məsələləri bütün çılpaqlığı ilə bizə göstərir. Filmin əvvəlində  internat məktəbində böyüyən iki qız üzərindən internatda uşaqların başına gələnləri, onların qarşılarındakı maneələrlə tanış oluruq. Daha sonra ailə sevgisi görməyən uşaqların içlərindəki boşluğu örtə bilmək üçün apardıqları mübarizə təsvir olunur: bir dosta tamamilə sahib olmaq istəyi yaxud özünü dinə həsr etdiyini düşünüb hər gün eyni şeyləri edərək özünü müdafiə altında hiss etmək.  Bu uşaqlarla internatda necə davranırlar ki, onlar çöldəki həyatdan bu qədər qorxurlar?

Film irəlilədikcə rejissor amansızlıqla bu dəfə də dinlərin müasir təsvirini bizə təqdim edir:  insanın öz içində azad olaraq yaxınlıq qurmalı olduğu allahla arasına qoyduğu axmaq rituallar nə qədər məsum olsa da, bir o qədər də zərərlidir. Film irəlilədikcə, həmin qrupla eyni inancı bölüşməyən birinin onların bütün həyat dinamikasını alt-üst etməsi, sonrasında həmin adamı yadlaşdıraraq içinə şeytan girdiyinin iddia edilməsilə və daha sonra yarım əsrdən çox davam edən Sovet rejimindən sonra cəmiyyətdəki qütbləşmənin təsviri ilə davam edir.

Filmdə həm də, rejissorun Ruminiya idarəetməsinin çürük tərəflərini tamaşaçıya təqdim etməsinə şahid oluruq: həkimlərin ölüm vəziyyətində xəstəxanaya çatdırılan qızın vəziyyəti ilə maraqlanmayıb, ölümü kimin üstünə yıxacaqları ilə qayğılanmaları, vacib olan kimin niyə ölməsi deyil, cinayətin kimin üstünə qalacağının olması Ruminiya səhiyyəsinin çürümüş vəziyyətini gözlər önünə sərir.

Sonda filmin 2012-ci il Kann Film Festivalında ən yaxşı ssenari və aktrisaların ən yaxşı aktrisa mükafatlarına layiq görüldüyünü xatırlatmaqla, 2 saat yarımlıq müddətinin və qaranlıq atmosferinin tamaşaçanı yormaq ehtimalı olsa da, filmin son səhnəsinə çatanda bəlkə də heç vaxt düşünmədiyiniz bir fikir sizi narahat edərək empatiya hissinizi daha da cilalaya biləcəyini unutmamağınızı istəyərdim: adi bir qış günündə yanınızdan keçən adi bir avtobusun içində olan insanların sizə yad olan bu qədər qarışıq həyat hekayələri də ola bilərmiş.

Azərbaycan şirkətlərində korporativ idarəetmə standartları (qanunvericiliyin təhlili)

Bu gün müasir bazar iqtisadiyyatı şəraitində keyfiyyətli idarəetmə sisteminin mövcudluğu investorun diqqətini çəkən əsas amillərdən biridir. Lakin, ölkəmizdə genişhəcmli dövriyyəsi olan şirkətlər belə bir çox hallarda daxildə yaxşı idarə olunmurlar. Həmin şirkətlərin bir çox hallarda nə oturuşmuş biznes etikasına dair normativ bazaları olur, nə struktur bölmələr arasında iş prosesi tənzimlənir yaxud idarəetmədə səlahiyyətlər bölgüsü düzgün müəyyən olunmur, yaxud şəffaf idarəetmə mexanizmləri olmur/ya da yetərincə olmur və s. Bunun bir səbəbi rəqabət prinsipləri əsasında yaxşı qurulmuş bazarın mövcud olmamasından qaynaqlanırsa (keyfiyyətli personal tərəfindən şirkət quraraq fərqlənmək üçün imkanların yetərli olmaması), digər səbəbi də hüquqi şəxslərə/şirkətlərə münasibətdə minimum korporativ idarəetmə standartlarını müəyyən edən normativ hüquqi bazanın əhatəli olmamasıdır. Odur ki, bu yazıda Azərbaycanda hüquqi şəxslərdə korporativ idarəetmə ilə bağlı normativ hüquqi aktlardan və onların tətbiqi mexanizmlərindən bəhs açacam.

Azərbaycanda hüquqi şəxslərin korporativ idarəetməsi ilə əlaqədar normalar əsas olaraq, Mülki Məcəllənin (bundan sonra – Məcəllə) bir sıra maddələrində öz əksini tapıb. Mülki Məcəllədə hüquqi şəxs tərəfindən aidiyyəti şəxslərlə əqdlərin bağlanması (MM 49-1), Mülki Məcəllənin hüquqi şəxs adından çıxış edən şəxs, o cümlədən hüquqi şəxsin idarəetmə orqanlarında (müşahidə (direktorlar) şurası, icra orqanı) təmsil olunan hər hansı şəxs barəsində öhdəliklərini (fidusiar öhdəliklər) müəyyən edən 49-cu maddəsi yaxud Məcəllənin Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyətlərin və Səhmdar Cəmiyyətlərinin idarəetməsi ilə bağlı daha bir neçə maddəsi (MM 91-91-4, 107-107-12) buna misal ola bilər.

Bu normalar ümumi xarakter daşımaqla, bütün hüquqi şəxslərə münasibətdə tətbiq olunur. Əlavə olaraq, ayrı-ayrı fəaliyyət sahələrinə dair xüsusi korporativ idarəetmə normaları mövcuddur.

Məsələn, Banklarda korporativ idarəetmə ilə bağlı Mərkəzi Bankın 27 iyun 2019-cu il tarixli “Banklarda korporativ idarəetmə Standartları” var. Bu standartlar Mülki Məcəllənin hüquqi şəxslərə münasibətdə normaları nəzərə alınmaqla, əlavə olaraq banklarda strateji planlaşdırma prosesinin təşkilini, risklərin idarə edilməsini, banklarda aparılan mükafatlandırma prosesinə dair tələbləri və s. müəyyən etməklə banklara dair standartları əhatə edir. Bundan başqa, sığorta şirkətləri ilə bağlı “Sığorta fəaliyyəti haqqında qanun”, investisiya fondlarına münasibətdə “İnvestisiya fondları haqqında” qanunlarda həmin hüquqi şəxslərə dair korporativ idarəetmə qaydaları müəyyən olunub.

Bundan başqa, son dövrlərdə dövlət şirkətlərinin fəaliyyətinin iqtisadi səmərəsi yüksəldilməli, bu şirkətlərdə şəffaflığın artırılmasına yönələn tendensiya müşahidə olunur. Bu məqsədlə ilk addım Prezidentin “5 sentyabr 2016-cı il  tarixli “Paylarının (səhmlərinin) nəzarət zərfi dövlətə məxsus olan hüquqi şəxslərin fəaliyyətində səmərəliliyin artırılması ilə bağlı əlavə tədbirlər haqqında” sərəncamı qəbul edildi. Bu sərəncamda qeyd olunan tapşırıqlar əsasında Nazirlər Kabineti 2019-cu il 4 iyun tarixli “Paylarının (səhmlərinin) nəzarət zərfi dövlətə məxsus olan hüquqi şəxslərin fəaliyyətində səmərəliliyin artırılması ilə bağlı bir sıra normativ hüquqi aktların təsdiq edilməsi haqqında” qərar qəbul etdi. Həmin qərarla Paylarının (səhmlərinin) nəzarət zərfi dövlətə məxsus olan hüquqi şəxslərə münasibətdə aşağıdakı qaydaları təsdiq etdi:

  1. Paylarının (səhmlərinin) nəzarət zərfi dövlətə məxsus olan hüquqi şəxslərin fəaliyyətinin səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi qaydaları;
  2. Səhmlərinin nəzarət zərfi dövlətə məxsus olan səhmdar cəmiyyətlərində korporativ idarəetmə Qaydaları və Standartları;
  3. Paylarının (səhmlərinin) nəzarət zərfi dövlətə məxsus olan hüquqi şəxslərin fəaliyyətinin nəticələrinə əsaslanan ödəniş sistemi əsasında hüquqi şəxslərin idarəetmə orqanlarının üzvlərinə bonus ödənişinin verilməsi qaydaları.

Bunlardan ən əhəmiyyətlisi dövlət şirkətlərində korporativ idarəetmə qaydaları və standartları ilə bağlı olanıdır. Həmin qaydalarda korporativ idarəetmə standartları, Müşahidə Şurasının (Direktorlar Şurası) təşkili, şirkətin fəaliyyətinin şəffaflığının təminatı, Səmərəli və çevik idarəetmə sisteminin təşkili, effektiv daxili nəzarət və risklərin idarə edilməsi sistemlərinin formalaşdırılması məsələləri və s. tənzimlənir. Qaydalar deyərdim ki, korporativ idarəetmə ilə bağlı qanunvericilkdəki ən əhatəli sənədlərdən biridir, təkcə dövlət müəssisələri deyil digər hüquqi şəxslər də fəaliyyətində bu sənədi rəhbər tuta bilərlər. Azərbaycan İnvestisiya Holdinqinin dövlət müəssisələrinə nəzarət edilməsi məqsədilə yaradıldığını nəzərə aldıqda, bu sənədlərin önəmi daha da nəzərə çarpır. Sadəcə bu qaydalar maraqlıdır ki, yalnız səhmdar cəmiyyəti formasında təşkil edilən dövlət müəssiəslərini əhatə edir.  Dövlət müəssisələrinin bir hissəsinin həm də məhdud məsuliyyətli cəmiyyət formasında da təşkil edildiyini nəzərə alsaq, yaxşı olar ki, mmclər üçün də buna bənzər standartlar müəyyən olunsun.

Ümumiyyətlə, bir çox dövlət müəssisələrinə münasibətdə korporativ idarəetmənin yaxşı olmadığını nəzərə alsaq (əksəriyyətinin zərərlə işləməsi), hesab edirəm ki, həmin müəssisələrə münasibətdə korproativ idarəetmə standartlarının tətbiqi zərurətdir. Bu baxımdan illər keçdikcə həmin müəssiələrə münasibətdə normativ hüquqi aktların sayının genişlənəcəyini düşünürəm. Təsadüfi deyil ki, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2021-ci il 2 fevral tarixli 2469 nömrəli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan 2030: sosial-iqtisadi inkişafa dair Milli Prioritetlər”inin 1.1-ci altbaşlığında dövlət şirkətlərinin kommersiya prinsipləri əsasında fəaliyyət göstərmələri üçün zəmin yaradılması, qabaqcıl beynəlxalq təcrübə nəzərə alınmaqla korporativ idarəetmə standartlarının tətbiq edilməsi əsas məqsəd müəyyən edilib.

Əlavə olaraq, normativ hüquqi akt olmasa da, sırf könüllü xarakter daşıyan Azərbaycan Respublikasının İqtisadi İnkişaf Nazirliyi və Beynəlxalq Maliyyə Korporasiyasının nümayəndələrindən ibarət işçi qrupu tərəfindən işlənib hazırlanmış “Azərbaycan Korporativ İdarəetmə Standartları” da mövcuddur. Bu sənəd səhmdarların (iştirakçıların) ümumi yığıncağı, müşahidə şurası, icra orqanı, daxili nəzarət sistemi, daxili audit funksiyası və risklərin idarə edilməsi, maliyyə hesabatlığı, şəffaflıq, məlumatların açıqlanması və s. məsələlərə dair geniş konsepsiyalar müəyyən edir.

Nəticə olaraq qeyd edilməlidir ki, şirkətlərin (hüquqi şəxslərin) korporativ idarəetməsi ilə bağlı hər nə qədər mütərəqqi minimum standartlar müəyyən edilsə belə, əgər yaxşı rəqabət əsasında qurulan bir bazar iqtisadiyyatı mövcud deyilsə, yenə də şirkətlərin idarəetmə keyfiyyəti yüksəlməyəcək. Əksinə bu normalar sadəcə formallığa yol açaraq, idarəetmə effektivliyini pisləşdirəcək.