seymurun bloqu

Qadın və kişilərə bərabər əməkhaqqının ödənilməsi prinsipi, ilk dəfə olaraq Roma müqaviləsində müəyyən olunmuşdur. TFEU(1) 157-ci maddəsində müəyyən olunur ki, hər bir üzv dövlət eyni və yaxud eyni dəyərdəki iş üçün, qadın və kişilərə bərabər əmək haqqı ödənilməsi prinsipini təmin etməlidirlər.(2) Həmçinin, TFEU 153-cü maddəsi, Üzv Dövlətlərin “əmək bazarında qadın və kişilərin iş imkanları və əmək şəraiti ilə bağlı bərabərlik” sahəsində fəaliyyətinə dəstək verməsinə dair ümumi qayda müəyyən etmişdir. Bundan başqa, bərabər iş üçün bərabər əmək haqqının müəyyən olunması prinsipi Avropa Ədalət Məhkəməsi tərəfindən, “Gabrielle Defrenne v. SA Sabena” məhkəmə işində “cəmiyyətin təməl prinsipi” olaraq qəbul edilmişdir.(3) Ümumiyyətlə, Avropa İttifaqı daxilində gender əsaslılığı məsələsi TFEU 8-ci maddəsindən irəli gəlir və həmin maddədə “Avropa İttifaqının qadın və kişi bərabərsizliyini aradan qaldırmaq və bu bərabərliyin təmin olunmasını təmin etməyi qarşısına məqsəd qoyduğu” müəyyən olunur. Əlavə olaraq, TFEU-nun 19-cu maddəsinə əsasən Şura, cinsi, irqi və ya etnik mənşəyi, dini və etiqadı, əlilliyi, yaşı və ya cinsi oriyentasiyasına görə ayrıseçkiliklə mübarizə üçün müvafiq tədbirlər görə bilər.

TFEU 79 və 83-cü maddələrində Avropa İttifaqının insan alverinə qarşı, xüsusən qadınlar və uşaqlara dair, mübarizəni qarşısına məqsəd qoyduğu təsbit olunur. Lissabon müqaviləsi qadın və kişi bərabərliyi prinsipini Avropa İttifaqının beş fundamental dəyərindən biri olaraq müəyyən edir (TEU 2-ci maddə).(4) Lissabon müqaviləsi, Avropa Birliyinin fundamental hüquqlarla bağlı çarter sənədini digər Avropa Birliyinin təsis sənədləri ilə eyni hüquqi qüvvəyə malik olmasını təsbit etmişdir. Elə həmin çarter sənədinin 23-cü maddəsində müəyyən olunur ki, “kişilər və qadınlar arasında bərabərliyin bütün sahələrdə, o cümlədən məşğulluq, iş və maaş məsələlərində də təmin olunmalıdır”. Lakin, nə Avropa İttifaqı təsis sənədlərində, nə də fundamental hüquqlara dair çarterdə qadınları gender əsaslı zorakılıqdan qorumaqla bağlı məsələlər müəyyən olunmamışdır və bu da özlüyündə, Avropa İttifaqınının qadınlara qarşı zorakılıq ilə əlaqəli cinayətlərə qarşı mübarizə tədbirləri görməsinin effektivliyinə mane olan bir faktdır. Avropa İttifaqının qadınlara qarşı zorakılığın aradan qaldırılması ilə bağlı təşəbbüsləri özündə gender bərabərliyinə nail olmağa həsr olunmuşdur. Belə ki, qadınlara qarşı zorakılıqla bağlı yeganə istinad edə biləcəyimiz norma TFEU 8-ci maddəsində müəyyən olunmuşdur: İttifaq öz siyasətində hər cür məişət zorakılığına qarşı mübarisə aparmağı qarşısına məqsəd qoymuşdur.

İkinci dərəcəli qanunvericilik aktlarına gəldikdə isə, qadın və kişilərə bərabər əmək haqqı ödəniləsi prinsipinin tətbiqi ilə əlaqədar üzv dövlətlərin qanunlarının yaxşılaşdırılması haqqında 10 fevral 1975-ci il tarixli 75/1117/EEC direktivindən başlayaraq, bir çox qanunvericilik aktları qəbul edilmişdir.(5) Qadınlara qarşı zorakılığa gəldikdə, Avropa İttifaqı insan alverinə, xüsusən qadınlara və uşaqlara, o cümlədən cinayət qurbanlarına qarşı mübarizəyə yönəlmiş konkret tədbirlər, həmçinin mülki işlərdə müdafiə tədbirləri məsələlərinin də daxil olduğu 606/2013 saylı qayda(6) və cinayət qurbanlarının hüquqları, dəstəyi və müdafiəsi üzrə minimum standartları müəyyən edən 2012/29/EU direktivi(7) qəbul etmişdir. Avropa İttifaqı 2000/78/EC direktivi(8) ilə iş şəraitində baş verən cinsi zorakılıq məsələlərini həll etmişdir, bundan başqa 2002/73/EC direktivində(9) qadın və kişilərə məşğulluq və peşə fəaliyyətlərində bərabər münasibətin göstərilməsi ilə bağlı ümumi çərçivə müəyyən olunmuşdur.

Bütün hüquqi alətlərdən, Avropa İttifaqı siyasətinə, hətta İttifaqın tövsiyələrinə qədər, Avropa İttifaqının gender bərabərsizliyinin müxtəlif aspektlərini aradan qaldırmaq üçün tədbirlər görülməsində böyük rol oynadığını etiraf etmək lazımdır. Avropa Parlamenti qadınlara qarşı zorakılıq və məişət zorakılığına qarşı mübarizədə 1979-cu ildən bəri yanında yaratdığı xüsusi komitə ilə bu məsələdə necə fəal olmasını nümayiş etdirmişdir. Bu komitə hazırda da, qadınlara qarşı zorakılığın aradan qaldırılması da daxil olmaqla bir neçə məsələ ilə məşğul olur. Əlavə olaraq, 1922/2006 nörməli qaydalar ilə, 2006-cı ildə Avropa Gender Bərabərliyi İnistitutunu təsis etmişdir. Avropa Komissiyası, Avropa İttifaqının üzv dövlətlərində çoxsaylı maarifləndirmə kampaniyalarını təşviq etməsi ilə birlikdə, 2010-cu ildə Qadınlar Xartiyasını qəbul etmişdir, o cümlədən 2015-ci ilin iyununda Avropa Birliyində Gender Bərabərliyinin Gələcəyi Forumunun təşkil olunmasına verdiyi xüsusi dəstəklə seçilmişdir. Avropa İttifaqının qadın hüquqlarının təmin olunması ilə bağlı tədbirləri, şübhəsiz ki, müəyyən müddət ərzində inkişaf etdirilmişdir, baxmayaraq ki, bu tədbirlər bütün üzv ölkələrdə qadınlar üçün de-fakto bərabərliyə çatmaq üçün yetərli deyil. Çünki, Aİ direktivlərinin yerli səviyyədə həyata keçirilməsinə ehtiyac var. Bundan başqa, bura qədər adı çəkdiyimiz aktların özünün də, vahid şəkildə kodifikasiya, başqa sözlə desək, vahid formaya salınmasına da ehtiyac var.

Avropa Şurası 1980-ci illərdən bəri 47 üzv ölkəsində həm de-jure, həm də de-fakto olaraq, gender bərabərliyini təsbit etmişdir. Bunlardan qadın hüquqları sahəsində qəbul edilmiş dörd hüquqi sənəd qeyd edilməlidir. Birincisi, 1950-ci ilə təsadüf edən Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasında qadınların hüquqlarını qorumaq üçün Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin qərarlarında tətbiq edilən bir çox müddəalar var. Bu konvensiyanın 14-cü maddəsində cinsiyyət də daxil olmaqla, hər hansı bir əsasda ayrı seçkiliyin qadağan olunması nəzərdə tutulmuşdur. Bundan əlavə, qadın hüquqlarının qorunmasına, bu konvensiyanın yaşamaq hüququ, şəxsi və ailə həyatına hörmət hüququ, işgəncələrin qadağan olunması, köləlik və məcburi əməyin qadağan edilməsi barədə müddəaların tətbiqi ilə də nail olmaq mümkündür.

İkinci olaraq, Avropa Sosial Xartiyasını qeyd etmək olar ki, burada da məşğulluq və peşə məsələlərində bərabərliyin təmin olunmasının vacibliyi vurğulanır.

Üçüncüsü, digər əsas vasitə Avropa Şurasının 2005-ci ildə qəbul etdiyi və 2008-ci ildə qüvvəyə minmiş İnsan alverinə qarşı fəaliyyət haqqında konvensiyasıdır. Bu konvensiya Palermo Konvensiyasına dair BMT protokoluna əsaslanır, lakin əvvəlkilərlə müqayisədə daha çox hüquq mühafizə qaydalarına deyil, zərərçəkmiş şəxslərin müdafiəsinə diqqət yetirir və insan alverçilərinə qarşı daha yüksək sanksiya həddlərini müəyyən edir. Ümumiyyətlə, gender əsaslı yanaşma Konvensiya mətninin əvvəlindən başlayaraq, təsbit olunmuşdur. Hətta, bu konvensiyanın 1-ci maddəsinə əsasən, bu hüquqi sənədin əsas məqsədinin “gender bərabərliyini təmin etməklə insan alverinin qarşısını almaq və mübarizə aparmaq olduğu” müəyyən olunur. Konvensiya ilk dəfə olaraq, insan alverinin insan hüquqlarını pozduğunu vurğulayır. Bu hüquqi sənədin konvensiyanı imzalayan dövlətlər tərəfindən icrasını və vaxtaşırı qəbul edilmiş tədbirləri təhlil edən və qiymətləndirən, hesabatlar hazırlayan GRETA adlı mütəxəssislər qrupu tərəfindən təmin edilir.

Dördüncü olaraq, 2011-ci ildə qəbul edilmiş “Qadınlara qarşı zorakılığın və məişət zorakılığının qarşısının alınması və mübarizə haqqında “Avropa Şurasının İstanbul Konvensiyasını qeyd etmək lazımdır. Bu konvensiya ilə bağlı, xüsusilə qeyd olunmalıdır ki, İstanbul Konvensiyasının mətni tərifə layiqdir. Konvensiyanın mətni əhəmiyyətli dərəcədə, ayrı-seçkilikrisklərinə görə uzun müddətdir feministlər tərəfindən tənqid olunan çərçivələrdən uzaqdır. Əksinə, Konvensiya mətni miqrant, qaçqın və sığınacaq axtaran qadınların rast gələ biləcəyi hərtərəfli problemlərin həlli üçün bir çox təminatlar nəzərdə tutur.(10) Bundan başqa, bu illər ərzində gender bərabərliyini təmin etmək üçün digər bağlayıcı olmayan hüquqi sənədlər (tövsiyələr, fəaliyyət planları, standartlar) də qəbul edilmişdir.

İstinadlar:

1. Avropa İttifaqının fəaliyyəti haqqında müqavilə Avropa İttifaqının konstitusion əsasını təşkil edən iki sazişdən biridir. Bu müqavilə Avropa İqtisadi Birliyini yaradan Roma müqaviləsinin əsasında formulə olunmuşdur. 25 Mart 1957-ci ildə Belçika, Fransa, İtaliya, Lüksemburq, Hollandiya və Qərbi Almaniya tərəfindən imzalanmış və 1 yanvar 1958-ci ildə qüvvəyə minmişdir. 1992-ci il tarixli Maastrixt müqaviləsi ilə müqavilənin rəsmi adından iqtisadi sözü çıxarıldı və 2009-cu il Lissabon müqaviləsi ilə “Avropa İttifaqının Fəaliyyəti ilə bağlı saziş” olaraq adlandırıldı. Bu müqavilə hələ də, Avropa İttifaqının ən vacib iki sənədindən biri olaraq qalmaqdadır.
2. https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:12012E/TXT:EN:PDF
3. Gabrielle Defrenne v. SA Sabena, Case 43/75, 8 aprel 1976-cı il tarixli qərar, Avropa Ədalət Məhkəməsi, paraqraf 12
4. https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2008:115:0013:0045:EN:PDF
5. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex%3A31975L0117
6. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A32013R0606
7. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/en/TXT/?uri=CELEX%3A32012L0029
8. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex%3A32000L0078
9. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A32002L0073
10. Peroni, L. (2016). Violence Against Migrant Women: The Istanbul Convention Through a Postcolonial Feminist Lens. Feminist Legal Studies, 24(1), s. 64

Qadın hüquqlarının təmin olunması ilə bağlı məsələlər, son illərdə təkcə feministlərin araşdırma sahəsindən çıxaraq beynəlxalq səviyyədə önəm qazanmışdır. İnsan hüquqlarının bir növü kimi qadın hüquqlarına illər ötdükcə xüsusi diqqət ayrılır, bu hüquqlar təminat altına alınır, beynəlxalq və regional səviyyədə konvensiyalar qəbul edilir və bunun nəticəsi olaraq, qadın hüquqlarına dair ümumqəbulolunmuş qavrayışların dairəsi getdikcə genişlənir. Qadınlara qarşı diskriminasiyanın qadağan olunması barədə, İran kimi ekstrimal rejimi çıxmaqla, həmçinin Azərbaycanın qonşu ölkələrində də qanunvericilik texnikaları və təminatları getdikcə inkişaf etmişdir, dövlətlər qadınlar və kişilər arasında məşğulluq başda olmaqla, bir çox məsələlərdə bərabərliyin təmin olunmasına nail olmuşdurlar. Lakin, beynəlxalq miqyasda mövcud olan məlumatları təhlil etdikdə, cinsi ayrı-seçkiliyin aradan qaldırılması ilə bağlı mövcud de-yure vəziyyətin, de-fakto vəziyyətlə uyuşmaması ciddi narahatlıq doğurur.

Beynəlxalq təşkilatlarla qadın təşkilatları arasında mübarizə 20-ci əsrdən başlayaraq beynəlxalq səviyyəyə keçmişdir. 1975-ci ildə Mexiko şəhərində Birinci Dünya Qadınlar Konfransının ardınca, gender bərabərliyinin təmin olunması üçün beynəlxalq təşkilatlarla qadın təşkilatları arasında müzakirələr nəticəsində, 1980-ci ildə Kopenhagendə, 1985-ci ildə Nairobi və 1995-ci ildə Pekində həyata keçirilən Dünya Qadın Konfranslarının ardınca, bu mübrizə ölkələrin prioritet siyasətlərinə çevrilməsində vacib rol oynamışdır.(1)

Qadınların problemləri üzərinə çalışan beynəlxalq təşkilatlar, qadınlara qarşı zorakılıq hallarını, insan hüququ pozuntusu, həmçinin bir növ diskriminasiya və qadın səhhəti üzərində mənfi təsirləri baxımından bir növ cəmiyyətin problemi kimi gördülər. Qadınlara qarşı zorakılıqla mübarizənin qabağını açan konvensiyalardan biri də, Qadınlara qarşı hər növ diskriminasiyanın qarşısının alınmasına dair konvensiyadır (CEDAW).(2) Bu konvensiya dövlətlərə qadınlar üçün gender bərabərliyinin təmin olunması və qadınlara qarşı diskriminasiyanın bütün formalarını aradan qaldırmaq üçün bütün zəruri tədbirlərin görülməsi məsuliyyətini qoyur.

1979-cu ildə hazırlanan CEDAW konvensiyasının, 1989-cu il tarixli 12 nömrəli tövsiyə qərarında, dövlətlərin qadınları zorakılıq hallarından qorumalı olduqları və ölkələrin bu məsələ ilə bağlı hesabatları mütəmadi olaraq təqdim etməli olduqları müəyyən olunmuşdur. CEDAW komitəsinin 1992-ci il tarixli 19 nömrəli tövsiyə qərarında da qadına qarşı zorakılığın cinsi ayrı-seçkilik forması olduğu və insan hüquqlarının təmin olunması yolunda maneə olduğu bildirilmişdir.(3) 1993-cü ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyası, “Qadınlara qarşı zorakılığın aradan qaldırılması haqqında bəyannaməsində” qadınlara qarşı zorakılığı, ailə zəmnində yaxud cəmiyyətdə baş verməsindən asılı olmayaraq, qadınlara fiziki, cinsi yaxud psixoloji zərər və ya əziyyət verən yaxud verə biləcək olan cinsi əsaslı bir zorakılıq halı kimi qiymət vermişdir. Bu sənəddə qadınlara qarşı müxtəlif növ zorakılıq növlərinə də toxunulmuşdur və fiziki, cinsi, psixolojik, iqtisadi və şifahi zorakılıq ilə namus cinayətləri, cinsi zorakılıq, təcavüz, qidadan məhrum etmə, səhiyyə xidmətlərinə əlçatanlığın məhdudlaşdırılması və s. kimi bir çox mövzular qadına qarşı zorakılıq halları kimi dəyərləndirilmişdir. Pekində 1995-ci ildə keçirilən dördüncü dünya qadın konfransından sonra Pekin+5 və Pekin+10 konfransları və 2000-ci ildə keçirilən Minilliyin İnkişaf Məqsədləri Konfransı hökümətlərə gender bərabərliyini təmin etmək, qadınlara qarşı zorakılıqla mübarizə və zorakılığı aradan qaldırılması ilə bağlı dövlətlərə bir sıra öhdəliklər müəyyən etdi.(4) Qadınların insan hüquqlarının qorunmasına, inkişaf etdirilməsinə və qadına qarşı zorakılıqla mübarizə ilə bağlı işlər 1980-ci illərdən bəri Avropa Şurasında daha effektiv şəkildə həyata keçirilməyə başlandı. Bu çərçivədə 1985, 1988 və 1990-cı illərdə Avropa Şurası Nazirlər Komitəsi tərəfində məişət zorakılığı ilə mübarizə üçün tədbirlərin inkişaf etdirilməsi və uşaqlar ilə gənclərin fahişəlik və pornoqrafiyadan qorunmaq üçün tədbirlər görülməsi barədə bir sıra tövsiyə qərarları hazırlanmışdır.(5) 1993-cü ildə III Avropa Nazirlər Konfransı zamanı qadınlara qarşı zorakılığın qarşısını almaq üçün Fəaliyyət Planı hazırlanmışdır.(6) Nazirlər Komitəsinin, 2002-ci ildə Qadınların Zorakılıqdan Müdafiəsi mövzusunda 5 tövsiyə qərarı, 2007-ci ildə gender bərabərliyi standartları və mexanizmləri ilə əlaqədar 17 tövsiyə qərarı ilə 2010-cu ildə münaqişələrin qarşısının alınmasında və həllində qadın və kişilərin roluna dair 10 tövsiyə qərarı da bu yüzilliyin başından etibarən hazırlanan tövsiyə qərarları arasında yer alır. Avropa Şurasının qadınlara qarşı zorakılığa dair hazırladığı ən son sənəd, İstanbul Konvensiyası olaraq adlandırılan və 2011-ci ildə İstanbulda imzalanan “Avropa Şurasının qadınlara və məişət zorakılığına qarşı zorakılığın qarşısının alınması və bunlarla mübarizə” konvensiyasıdır.(7) Qadınlara qarşı zorakılığın və məişət zorakılığının qarşısını almaq üçün hazırlanan İstanbul Konvensiyasında, qadına qarşı zorakılığın insan hüquqlarına müdaxilə olduğu və qadınlara qarşı ayrı-seçkilik forması kimi qəbul edilmişdir. Konvensiya həmçinin, məişət zorakılığını ailə daxilində yaxud hansısa yerdə yaxud zərərçəkənlərin eyni evin içində olub-olmamasından asılı olmayaraq, köhnə yaxud hazırkı ər arvad və ya partnyorlar arasında baş verən hər cür fiziki, cinsi, psixolojik və iqtisadi zorakılıq aktı kimi müəyyən edərək zorakılığın miqyasını genişləndirmişdir.

İstinadlar:

1. Mary K. Meyer & Elisabeth Prügl, Gender Politics in Global Governance, 177 (1999)
2.  1979-cu ildə BMT Baş Assambleyası tərəfindən qəbul edilən Qadınlara qarşı ayrı-seçkiliyin bütün formalarının ləğvi haqqında Konvensiya (CEDAW) əksər hallarda qadınlar hüquqlarının təmin olunmasına dair ən vacib sənəd kimi təsəvvür olunur. Bir preambula və 30 maddədən ibarət olan bu konvensiya, qadınlara qarşı ayrıseçkilik formalarını müəyyənləşdirir və bu ayrıseçkiliyə son qoymaq üçün milli fəaliyyətin istiqamətlərini müəyyən edir.
3. Merry, S. E. (2003). Constructing a Global Law-Violence against Women and the Human Rights System. Law Social Inquiry, 28(4), s. 952
4. Unterhalter, E., & North, A. (2011). Responding to the gender and education Millennium Development Goals in South Africa and Kenya: reflections on education rights, gender equality, capabilities and global justice1. Compare: A Journal of Comparative and International Education, 41(4), s. 495
5. http://euromed-justice.eu/en/system/files/20090508132109_CouncilofEurope.RecommendationRec%282002%295ontheCommitteeofMinisters.protectionofwomen.Coe_.2002.pdf, s. 4
6. https://rm.coe.int/CoERMPublicCommonSearchServices/DisplayDCTMContent?documentId=09000016800d383a, s. 2
7. https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/210 (Son baxış tarixi: 4 may 2020-ci il)