seymurun bloqu

Bir müddət əvvəl, Amerikada belə bir məhkəmə işi baş tutur. Bir nəfər dəyərli bir almazı oğurlamaqda ittiham olunur, lakin təqsirləndirilən şəxs özü isə həmin almazı əvvəllər ümumiyyətlə görmədiyini iddia edirdi. Başqa sübutlarla da işi sona yetirə bilməyən məhkəmə sonda şəxsin beynini “skan” edərək, həmin almazı əvvəllər görüb görmədiyinə dair rəy verməsi üçün işə mütəxəssisi cəlb edir.

Bu isə texnologiya və hüququn daha bir kəsişməsində ortaya sualı çıxardı: bəs belə texnologiyaların nəticələrindən  məhkəmədə sübut kimi istifadə oluna bilər mi?

Ümumiyyətlə, məhkəmələr belə “elmi tapıntıların” xüsusilə ədalət mühakiməsində istifadəsindən yana deyillər. Ancaq amerikadaki tədqiqatçıların son araşdırmalarında iddia olunur ki, bu cür zehni oxumaq texnologiyaları xeyli inkişaf etdirilmişdir və onlara artıq güvənmək olar.

İfadələrin doğruluğunun və gizli informasiyaların ortaya çıxarılmasının bir çox üsulları mövcuddur. Məsələn, ənənəvi yalanı aşkar etməyin yolu kimi şəxsin söylədiyi həmin fikirlərə ürək döyüntüsü, qan təzyiqi və s. kimi verdiyi fiziki reaksiyalara görə müəyyənləşdirilməsini nümunə çəkə bilərik. Bu yazıda isə, daha yeni texnologiya yaxud kəşf, söylədiyin fikirlərə qarşı beyin imzasını müəyyən edən beyin skanından söhbət gedir.

Bununla belə, amerikalı tədqiqatçılar tərəfindən tədqiq olunan “beynin barmaq izi”, “təqsiri bilmə testi” və s. olaraq bilinən bu texnologiya əvvəlki yalanı müəyyənləşdirmə  texnologiyalarından xeyli fərqlənir. Bu texnologiya beyində yüklənmiş əvvəlki “sabit” informasiyaların “barmaq izini” (red. treaktoriyası kimi də tərcümə etmək olar) müəyyənləşdirdiyini iddia edir (məsələn, mavi almaz məsələsində hansı almazın oğurlandığını, harada və hansı alətlərlə və s). Bu üsul elektroanselafografiya ilə beyində elektrik siqnallarını, beyinin verdiyi reaksiyaları (response) toplayır. Əvvəlcə bəzi neytral suallarla, bu treaktoriya cızılır, beyindəki reaksiyalara uyğun iz tədqiq olunub, çıxarıldıqdan sonra, digər cinayətlə əlaqəli faktlar soruşularaq buna uyğun araşdırılır və nəticə ortaya çıxarılır. (1)

Belə texnologiyaların kiminsə cinayətlə əlaqəli faktlar barədə informasiyalarını göstərə biləcəyi ehtimalını nəzərə alsaq, bunun məhkəmə tətbiqi ilə bağlı təhlillərin artıq zamanı gəlib çatıb. 

Başqa sözlə, hazırda bu texnologiyaların etibarlılığı hansı səviyyədədir və məhkəmələr tərəfindən tətbiq oluna bilər mi?

Bu növ sübutlar hələ bir çox məhkəmələr tərəfindən qəbul edilməmişdir və ola bilsin ki, heç vaxt da qəbul edilməyəcəkdir. Lakin qəbul edilməsi istisna deyil: məsələn, oxşar üsul artıq Hindistan da daxil olmaqla, bir sıra yurisdiksiyalarda qəbul olunub.

Hindistanda Aditi Şarma məhkəmə işində (2), məhkəmə təqsirləndirilən şəxsin beyninin keçmiş nişanlısının öldürülməsilə əlaqədar verdiyi cavabları (reaksiyaları) sübut qismində tanımışdı. İşdə olan prokuror cinayətlə əlaqəli faktlara dair və neytral sualları oxuduqdan sonra, onun beyninin verdiyi reaksiyalara müvafiq olaraq, onun beynində nişanlısını arseniklə zəhərləməyi planlaşdırmağı və qətlin həyata keçirilməsi üçün arsenik satın almasına dair təcrübi “biliklər” olduğunu sözügedən texnologiyaya əsaslanaraq, iddia etdi. Bu “sübut” əsasında şəxs ilkin olaraq məhkum edilsə də, bu məsələ sosial şəbəkələrdə çoxlu müzakirələrə səbəb olduqdan sonra, bu qərar ləğv edilmişdi.

Hazırda bu vasitələr üçün yayğın qənaət, bu testin informasiyanın əldə edilməsi  üçün istifadə olunmasındadır. Bu test şəxsin təqsirli hesab olunması üçün istifadə olunmamalıdır.

Lakin, Hindistan Ali Məhkəməsi, üzərində istifadə olunacaq şəxsin razılığı əsasında, belə sübutların istifadə oluna biləcəyinin mümkünlüyünü istisna etmir: (3)

“Unudulmamalıdır ki, insanlar təkcə özləri törətdiyi əməlləri gizlətmək üçün yox, həmçinin digər insanları qorumaq (yaxın qohumlarını və s.) və ya əmələ dair qeyri-qanuni əlaqələrini gizlətmək üçün də törədilmiş cinayətlə yaxud digər hadisələrlə bağlı faktları gizlədə bilərlər. Bir sözlə, belə informasiyaları gizlətməyin səbəbləri heç də özü törətdiyi cinayətlə əlaqəli olmaya bilər, bir cinayətlə əlaqədar hansısa məlumatınız ola bilər, lakin bu cinayətin törədilməsində tamamilə təqsirsiz ola bilərsiniz. Ona görə də, bu test informasiyanın əldə edilməsi üçün istifadə oluna bilər, şəxsin təqsirli olub-olmadığını yoxlamaq üçün yox.”

Azərbaycan qanunvericiliyi, tətbiqi mümkündür mü?

Əvvəla, qeyd olunmalıdır ki, ölkəmizdə məhkəmə prosesində belə bir məsələ tətbiq olunmayıb. Həmçinin, məqalədə iddia olunan qədər “iddialı” bir beyin oxuma tətbiqindən istifadə qanunvercilik baxımından da mümkün deyil.

Bəs əgər bu texnologiyadan istifadə olunsa idi, Cinayət Prosessual Məcəllədə  bunu tənzimləyəcək ən uyğun gələn norma hansı olacaqdı, ekspert yoxsa mütəxəssis?

Cinayət Prosessual Məcəllənin 97-ci maddəsinə görə, “ekspert elm, texnika, incəsənət və digər peşə sahəsində xüsusi biliklərdən istifadə etməklə rəy verməyə qadir olan cinayət prosesində şəxsi marağı olmayan, öz razılığı əsasında materialların tədqiqinin aparılması üçün cinayət prosesini həyata keçirən orqan və ya onun tələbi ilə ekspert müəssisəsinin rəhbərliyi tərəfindən təyin edilmiş şəxsdir.  Həmçinin, Dövlət Məhkəmə Ekspertizası haqqında qanuna görə, məhkəmə eksperti (ekspert) – məhkəmə ekspertizasının aparılması həvalə olunmuş, məhkəmə ekspertizasının predmetinə aid olan xüsusi məsələlərə dair zəruri biliyə malik olan və işin nəticəsində marağı olmayan şəxsdir. (4) Hər iki anlayışdan görünür ki, ekspert şəxsdir və zəruri bilikləri özü daşıyır. Ona görə də, bu texnologiyanı istifadə etdikdə bu normanı əsas gətirmək mümkünsüzdür.

Eynilə, Cinayət Prosessual Məcəlləsinin 96-cı maddəsinə görə, “mütəxəssis cinayət prosesində şəxsi marağı olmayan, öz razılığı əsasında istintaq və ya digər prosessual hərəkətlərin aparılmasında elm, texnika, incəsənət və digər peşə sahəsindəki xüsusi bilik və bacarığından istifadə edərək kömək göstərmək üçün cinayət prosesini həyata keçirən orqan tərəfindən təyin edilmiş şəxsdir.“  Mütəxəssis üçün də eynilə, qanunvericinin mövqeyilə şəxs olması zəruridir. Beləliklə, bu texnologiyanın cinayət prosesində istifadə olunması qanunvericilik baxımdan mümkünsüz hesab olunmalıdır. Həmçinin, buraya məhkəmələrin icraatlarda innovativ praktikaların tətbiqində könülsüzlüyünü də göz önünə alsaq, bu məsələ hələ azı 15-20 il ərzində bizdə müzakirəsi yersizdir.

P.S: Bu yazı ilə bağlı hüquqşünas dostum belə bir mövqe ortaya qoyur ki, bu texnologiyanın özü mütəxəssis kimi istifadə etməyəcək, mütəxəssis bundan istifadə edib, rəy verə bilər, hansı ki, bunun sübut qismində tanınıb tanınmaması hakimin mövqeyindən asılıdır. Bu sübut sadəcə olaraq, hakimin öz daxili inamını müəyyənləşdirməkdə, köməklik göstərə bilər.

Lakin, hesab edirəm ki, qanunvericinin dili kifayət qədər aydındı, həmin maddədə deyilir ki, istintaq və ya digər prosessual hərəkətlərin aparılmasında elm, texnika, incəsənət və digər peşə sahəsindəki xüsusi bilik və bacarığından istifadə edərək kömək göstərmək üçün. Burada “bilik və bacarığından” sözləri hesab edirə ki, mütəxəssis məhz özünə aid bilik və bacarıqlarından istifadə edə bilər, hansısa tətbiqi istifadə edib, ondan əldə etdiyi nəticələri yox.

İstinadlar:

1. India’s Novel Use of Brain Scans in Courts Is Debated (2008) https://www.nytimes.com/2008/09/15/world/asia/15brainscan.html (son baxış tarixi: 8 dekabr 2019-cu il)
2. Can your brain reveal you are a liar? (2016) https://www.bbc.com/future/article/20160125-is-it-wise-that-the-police-have-started-scanning-brains (son baxış tarixi: 7 dekabr 2019-cu il)
3. If a brain can be caught lying, should we admit that evidence to court? Here’s what legal experts think (2017) https://www.independent.co.uk/news/science/mind-reading-technology-used-in-court-lie-detector-brain-fingerprinting-memory-detection-a7875416.html (son baxış tarixi: 8 dekabr 2019-cu il)
4. Dövlət Məhkəmə Ekspertizası haqqında qanunun 1-ci maddəsi.

Müasir dövr üçün elektron ticarətin önəmi daha çox bazar, baha çox satıcı barəsində daha çoxlu informasiya deməkdir. (1) Dünyanın istənilən nöqtəsindən bir “klik” ilə istədiyiniz malı əldə edə bilirsiniz. Bunun qədər yaxşısı bəşər tarixinə hələ gəlməyib.

Elektron ticarətin sərhədləri dəqiq olmadığı və durmadan inkişaf etdiyi üçün onun vahid anlayışını vermək olduqca çətindir. Bu baxımdan hər ölkə qanunvericiliyində bu münasibətlərə fərqli yanaşmalar mövcuddur. (2)

Azərbaycan Respublikasında elektron kommersiya əməliyyatları Mülki Məcəllənin müddəaları və ayrıca “elektron ticarət haqqında” qanun ilə tənzimlənir. (3)  Həmçinin, elektron kommersiya əməliyyatları zamanı elektron sənədlərin dövriyyəsi “Elektron imza və elektron sənəd” haqqında qanunla tənzimlənir. (4)

Elektron ticarət haqqında qanuna görə, elektron ticarətə – informasiya sistemlərindən istifadə edilməklə malların alqı-satqısı, xidmətlərin göstərilməsi və işlərin görülməsi üzrə həyata keçirilən fəaliyyət anlayışı verilir. (5)

Elektron ticarət ənənəvi ticarətdən əlavə vəsaitləri sıradan çıxarması: işçi sayının böyük miqyasda azlığı, mağaza icarəsinin,, amortizasiya xərclərinin olmaması, transmilli bazara çıxış imkanının olması və müştərilərə asan çatımlılıq kimi bir çox müsbət cəhətlərə malik olsa da, ölkəmizdə bu əməliyyatların hələ də ənənəvi ticarət dövriyyəsinin aşkar dərəcədə çox geridə qalması görünür. Məsələn, Azərbaycan Hazırda BMT-nin Ticarət və İnkişaf Konfransının (UNCTAD) B2C elektron kommersiya indeksində Azərbaycan 144 ölkə arasında 68-ci yerdədir və qonşu dövlətlərin hamısından geri qalır, hansı ki, bu siyahıda Gürcüstan 46-cı, Ermənistan 66-cı yerdədir. (6)

Həmçinin, Azərbaycanda pərakəndə elektron ticarət dövriyyəsinin son üç ilə olan statistikası belədir:

İllər	Pərakəndə ticarət dövriyyəsi	Elektron kommersiya dövriyyəsi
2016	30.2 milyard manat	25.631 milyon manat
2017	35.3 milyard manat	46.227 milyon manat
2018	37.1 milyard manat	40 milyon manat

Yuxarıda cədvəldən göründüyü kimi, elektron pərakəndə ticarət dövriyyəsinin illik həcminin pərakəndə ticarət dövriyyəsinin həcminə nisbəti heç 1%-ə yaxınlaşmır. Lakin, elektron ticarət dövriyyəsinin artırılması, son illərdə əsas diqqət mərkəzində olan, Azərbaycanın qeyri-neft ixracını artırmaqla yanaşı,nağdsız ödənişlərin də payını artıracaq, hansı ki, bu da bizə “kölgə iqtisadiyyatından” müəyyən qədər qurtulmağa imkan verə bilər və müasir ekosistemə inteqrasiyanı sürətləndirər.

Bu yazıda, elektron ticarətin inkişafının geri qalmasının iqtisadi yox, hüquqi problemlərini qeyd etmək istəyirəm:

1. Elektron ticarətə dair qanunvericiliyin qarışıq olması: Yuxarıda qeyd etdiyim kimi, elektron ticarət münasibətləri Mülki Məcəllə və iki ayrı qanunvericilik aktı ilə tənzimlənir ki, elektron imza və elektron sənəd haqqında qanunda, elektron kommersiya əməliyyatları zamanı müqavilələr “elektron sənəd” adlandırılaraq çox uğursuz bir yanaşma ortaya qoyulmuşdur.Məsələn, Almaniyanın elektron ticarət münasibətləri zamanı elektron müqavilələrə dair münasibətlər və məsuliyyət məsələləri, Almaniyanın müvafiq Mülki Məcəlləsi hesab edilən Bürgerliches Gesetzbuch (BGB)-da ayrıca bir fəsildə Verträge im elektronischen Geschäftsverkehr (§ 312i)-də müəyyən olunmuşdur. (7)

2. Elektron ticarətin stimullaşdırılması üçün vergi güzəştlərinin müəyyən olmaması: Vergi Məcəlləsinin 169.1.-ci maddəsinə ƏDV-nin məqsədləri üçün qeydiyyata alınmayan qeyri-rezident Azərbaycan Respublikasının ərazisində bu Məcəllənin 169.2-ci və ya 169.5-ci maddələrində adı çəkilən vergi agenti üçün xidmət göstərirsə və ya iş görürsə (o cümlədən elektron ticarət qaydasında Azərbaycan Respublikasının hüdudlarından kənarda otel xidmətlərinin və aviabiletlərin sifarişi üzrə xidmətlər istisna olmaqla, işlərin görülməsi və xidmətlərin göstərilməsi), bu fəslin məqsədləri üçün işlərin görülməsi və ya xidmətlərin göstərilməsi bu maddəyə uyğun olaraq vergiyə cəlb olunur. Yəni, Qeyri-rezidentlər tərəfindən Azərbaycan rezidentlərinə Azərbaycanın hüdudlarından kənarda birbaşa göstərilən xidmətlər istisna olmaqla, elektron ticarət qaydasında göstərilən xidmətlərdən ödəməni həyata keçirən bank tərəfindən ƏDV hesablanır və alıcının vəsaiti hesabına tutulmaqla dövlət büdcəsinə ödənilir. Həmçinin, İnternet şəbəkəsi vasitəsi ilə elektron kitabların, musiqinin, audio-video materialların, qrafik təsvirlərin, virtual oyunların, proqram təminatlarının yüklənməsi qeyri-rezidentin göstərdiyi iş və xidmət hesab edilməklə ƏDV-yə cəlb edilir. Vergi Məcəlləsinin 169.3-cü maddəsinə görə, ƏDV-nin məqsədləri üçün qeydiyyata alınmayan qeyri-rezidentə elektron ticarət qaydasında işlərin və xidmətlərin təqdim edilməsinə görə vergi orqanlarında uçotda olmayan şəxslər tərəfindən ödənişlər aparılarkən bu maddə ilə müəyyən edilmiş qaydada qeyri-rezidentə ödənilməli olan məbləğə ƏDV hesablanmalı və ödənilməlidir. Lakin, mərhələli olaraq,yaxşı olardı ki, ölkə ərazisində elektron xidmətlərin və təkliflərin keyfiyyəti qalxanadək, elektron ticarət vərdişlərinin insanlar arasında inkişafı məqsədilə müəyyən müddət ərzində vergi güzəştlərinin tətbiqi daha yaxşı olardı.

3. Elektron kommersiya əməliyyatları zamanı, müqavilə tərəflərinin məsuliyyəti, hüquq və vəzifələrinə dair məsələlərinin çox “kasad” tənzimlənməsi Elektron ticarət haqqında qanunda bu qanunun pozulmasına görə məsuliyyətin sadəcə ümumi əsasları göstərilmişdir, hansı ki, bu ümumi normalarda elektron kommersiya əməliyyatları zamanı müqavilə tərəflərinin məsuliyyət məsələlərinə toxunulmur. Elektron imza və sənəd haqqında qanunda isə, bu qanunvericiliyin pozulmasına görə məsuliyyət sadəcə üç norma ilə müəyyən olunur ki, bu normaların xarakterlərinə diqqəq yetirdikdə görünür ki, daha çox elə qanunun adlandırdığı kimi, “elektron sənədlərə” dair məsuliyyət məsələlərini tənzimləyir. Müqayisə kimi, yuxarıda adını çəkdiyim Almaniya Mülki Məcəlləsini misal gətirmək olar ki,həmin fəsildə elektron müqavilələrə dair həm ümumi əsaslarla, həmçinin cinayətkarlığa qarşı mübarizəyə dair xüsusi vəzifələr ( “besondere pflichten” – burada məsuliyyət) nəzərdə tutulmuşdur.

İstinadlar:
1. Michael Gorham & Nidhi Singh, Electronic Exchanges and Trading: Benefits, Electronic Exchanges The Global Transformation from Pits to Bits, 261 (2009)
2. Faye Fangfei Wang, Law of Electronic Commercial Transactions: Contemporary Issues in the EU, US and China, Routledge, 4 (2010)
3. Elektron ticarət haqqında qanun, preambula (2005)
4. Elektron imza və elektron sənəd haqqında qanun (2004)
5. Elektron ticarət haqqında qanunun 1.0.1-cu maddəsi.
6.UNCTAD B2C E-COMMERCE INDEX FOCUS ON AFRICA (2018) https://unctad.org/en/PublicationsLibrary/tn_unctad_ict4d12_en.pdf  (son baxış tarixi: 1 dekabr 2019-cu il
7. Bürgerliches Gesetzbuch (BGB) https://www.gesetze-im-internet.de/bgb/BGB.pdf (son baxış tarixi: 5 dekabr 2019-cu il)