seymurun bloqu

Problem

Məhkəmə şəxslərin xeyrinə qərar qəbul edir, lakin şəxslər həmin qərarla bərpa olunacaq hüquqlarını reallaşdıra bilmirlər. Problem aşkardır: qəbul olunmuş məhkəmə qərarları icra olunmamış qalır. 
2019-cu ilin birinci yarımilində icra qurumlarına daxil olan icra işlərinin sayı 731 minə çatıb. Onlardan 384 mindən çoxunun icrası təmin olunub, qalan işlərin icrası üzrə tədbirlər davam etdirilir. Görülən tədbirlər nəticəsində hüquqi və fiziki şəxslərə əvvəlki dövrlə müqayisədə 50 faizdən artıq – 300 milyon manatdan çox vəsait ödətdirilib. İcra məmurlarının qanuni tələblərini yerinə yetirməyən 1954 şəxs inzibati məsuliyyətə cəlb olunub, o cümlədən 1421 şəxs məhkəmələr tərəfindən inzibati qaydada həbs edilib. Məhkəmə qərarlarının icrasından qəsdən yayınan 301 şəxs barəsində cinayət işi başlanıb. Hesabat dövründə 2496 borclunun ölkədən getmək hüququ müvəqqəti məhdudlaşdırılıb. Məhkəmə qərarını icra etmiş 8210 şəxsin üzərindən əvvəllər qoyulmuş məhdudiyyət götürülüb ki, bu da ötən dövrlərlə müqayisədə 4 dəfə çoxdur. Belə məhdudlaşdırmanın olub-olmamasını öyrənmək məqsədilə nazirlik tərəfindən vətəndaşlara göstərilən elektron xidmətdən istifadənin sayı 2019-cu ilin birinci yarımilində də artaraq 1 milyona yaxın olub (1)
Zemfira Səfərovanın Azərbaycana qarşı şikayət işi üzrə AİHM-nin 14 oktyabr 2010-cu il tarixli Qərarında qeyd edilmişdir ki, hər hansı məhkəmənin çıxardığı qərarın icrası 6-cı maddənin məqsədləri üçün “məhkəmə araşdırmasının” ayrılmaz tərkib hissəsi sayılmalıdır. Məhkəmə hesab edir ki, bu işdə yekun qərarın icrası ilə bağlı zəruri tədbirləri görməməklə dövlət orqanları Konvensiyanın 6-cı maddəsinin 1-ci bəndinin səmərəsini heçə endirirlər. (2)
Məhkəmə qərarlarının icrası sahəsində qanunvericilik bazası mövcud olsa da, qərarların icrası ilə bağlı problemlərin olması, qanunvericilik bazasının yetərli qədər təkmil olmaması hesab olunmalıdır.

Hüquqi tənzimləmə

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyanın 129-cu maddəsinə görə Məhkəmənin qəbul etdiyi qərarlar dövlətin adından çıxarılır və onların icrası məcburidir. Məhkəmə qərarının icra olunmaması qanunla müəyyən edilmiş məsuliyyətə səbəb olur. Məhkəmə baxdığı işlə bağlı qərar qəbul etdikdən sonra həmin qərardan yuxarı məhkəmə orqanına qanunvericiliklə müəyyən edilmiş vaxt ərzində şikayət edilmədikdə, qərar qanuni qüvvəyə minmiş hesab edilir və icraya yönəldilir.
Burada, icra sənədinin dərhal icraya yönləndirildiyi halları haşiyə çıxmaq istərdim (məsələn, qısamüddətli mühafizə orderləri, iddianın təmin tədbiri kimi məhkəmə tərəfindən qəbul edilmiş qərardadlar və s.) Məsələn, iddianı təmin etmək barədə qərardada əsasən, icra vərəqəsi verilir və icra sənədi dərhal, yəni şikayət müddəti gözlənilmədən icraya yönəldilir. İddianın təmin tədbirləri, adından göründüyü kimi, gələcəkdə icra zamanı icra sənədinin icrasını təmin etmək məqsədi daşıyan, qabaqlayıcı bir tədbirdir. Bu, praktikada daha çox pul tələblərinə dair işlərdə rast gəlinir. Məsələn, şəxs cavabdehə qarşı pul tələbinə dair iddia qaldırır, məhkəmə işi hələ davam etməkdədir. Lakin iddiaçı düşünür ki, iş yekunlaşana qədər, cavabdeh adına olan əmlakı (məsələn, evini, avtonəqliyyat vasitəsini və s.) öz mülkiyyətindən çıxararaq, bağışlayacaq yaxud satacaq, beləliklə gələcəkdə icranın yönəldiləcəyi mülkiyyət olmayacaq. Bu zaman, qətnamə qəbul edilənədək, özünü sığortalamaq və mülkiyyətin digər şəxsə keçməsinin qarşısını almaq üçün, qabaqlayıcı tədbir kimi məhkəmə mərhələsində ərizə ilə məhkəməyə müraciət edərək cavabdehin əmlakına, pul vəsaitlərinə və s. həbs qoydurulur. 
Məhkəmə qərarlarının icrası icra məmurları tərəfindən həyata keçirilir.

Tətbiqi

Azərbaycan Respublikası qanunları ilə müəyyən edilmiş qaydada və müəyyən edilmiş müddət ərzində məhkəmə prosesi yekunlaşdıqdan, yəni məhkəmə baxdığı işlə bağlı qərar qəbul etdikdən sonra həmin qərardan yuxarı məhkəmə orqanına qanunvericliklə müəyyən edilmiş vaxt ərzində şikayət edilmədiyi təqdirdə qərar qüvvəyə minmiş hesab edilir və icraya yönəldilir.
Mülki Prosessual Məcəllənin 233.1-ci maddəsinə görə,  məhkəmə qətnaməsindən şikayət verilməmişdirsə, qəbul edildiyi gündən 1 ay keçdikdən sonra qanuni qüvvəyə minir.
Həmçinin, Məcəllənin 393-cü maddəsinə görə, Apellyasiya instansiyası məhkəməsinin qətnaməsindən şikayət verilməmişdirsə, qətnamə işdə iştirak edən şəxslərə rəsmi qaydada verildiyi gündən 2 ay keçdikdən sonra qanuni qüvvəyə minir.
Məhkəmə qərarlarının İcrası fəaliyyəti bir başa olaraq Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin İcraçılar Baş idarəsinə həvalə olunur. Qətnamə hüquqi hərəkətin baş verməli yer üzrə icra olunmalıdır. Ədliyyə Nazirliyi baş idarəsinin hər bir rayon(şəhər) məhkəmələrində icra şöbələri fəaliyyət göstərir, icra məhz həmin şöbələrin icra məmurlarından birinə həvalə olunur. Qərarların icrası öhdəliyini icra məmuru və onun aid olduğu orqan daşıyır. O cümlədən məhkəmənin qərarı ilə qərarın icrası qərarda adı göstərilən digər dövlət orqanlarına və təşkilatlara tapşırılır. Məhkəmə işinin mahiyyətindən asılı olaraq qərar ilə edilməli olan hərəkət həmin funksiyanı yerinə yetirən orqana və ya təşkilata tapşırılır. Məhkəmə qərarı icraya yönləndirmək üçün qərarı çıxaran hakim icra sənədi hazırlayıb aidiyyatı üzrə icra məmuruna və ya icranı həyata keçirən digər orqana, təşkilata göndərir.
İcra haqqında qanunun 12.1-ci maddəsinə görə, İcra sənədi almış icra məmuru və ya orqan təşkilatlar 2 ay ərzində qərarı icra etməlidirlər.
İcra məmuru icra sənədini aldığı vaxtdan 3 gün müddətində icraata başlamaq haqqında qərar qəbul edir və tələblərin borclu tərəfindən könüllü icra edilməsi üçün ən çoxu 10 gün müddət təyin edərək, borcluya bildiriş göndərir. Borclu tərəfindən həmin müddət ərzində tələb könüllü icra edilmədikdə, icra məmuru tərəfindən məcburi icra hərəkətlərinə başlanır, həmçinin məbləğinin 7 faizi həcmində icra ödənişinin alınması barədə qərar qəbul edilir. Məcburi icra tədbirləri zamanı borclunun əmlakına həbsin qoyulması (avtonəqliyyat vasitəsinə və s.), tələbin onun pul vəsaitlərinə yönəldilməsi (əmək haqqına, təqaüdünə və s.) kimi tədbirlər görülə bilər. Bundan əlavə borclunun və onun əmlakının axtarılması haqqında qərar qəbul edilə bilər. Həmçinin icra məmurunun qanuni tələblərinin yerinə yetirilməməsinə görə borclunun ölkədən getmək hüququ məhdudlaşdırıla, borclunun məcburi gətirilməsi barədə qərar qəbul edilə, borclu inzibati və cinayət məsuliyyətinə cəlb edilə bilər.

Nəticə

Azərbaycan Respublikasının adından çıxan qərarların icrası məcburidir və bu yalnız yuxarı məhkəmə orqanın həmin qərarı ləğv etməsi ilə dayandırıla bilər. Xüsusilə qeyd etmək istəyirəm ki, məhkəmə qərarlarını icra etməməyə və məhkəmə qərarlarının icrasına mane olmağa görə Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 287 və 288-ci maddələrinə əsasən məsuliyyət nəzərdə tutulub. Məhkəmə qərarlarının icrası zamanı tərəflərdən birinə maddi ziyan vurulması halı aşkar edilərsə o zaman həmin maddi ziyan vurulmuş tərəf məhkəmədə icranı həyata keçirən orqana qarşı maddi tələblə bağlı İddia qaldırmaq hüququna malikdir.
Məhkəmə qərarları  verildikdən və ya qüvvəyə mindikdən sonra iki ay ərzində icra olunmalıdır. Əgər qərar icra olunmursa o zaman icraçılar bununla bağlı akt tərtib edib həmin şəxsə müəyyən xəbərdarlıq etməlidir. Və bu da icra olunmazsa, məhkəmə qərarının icrasından imtinaya görə şəxs barəsində cinayət işi qaldırılmalıdır.
İcra sənədinin icra edilmədiyi təqdirdə, icra məmurundan Ədliyyə Nazirliyinin İcra Baş İdarəsinə, İnzibati-İqtisadi Məhkəməsinə və İnsan Hüquqları Üzrə Müvəkkilə müraciət edilməsi nəzərdə tutulmuşdur. AİHM-də məhkəmə qərarının icra olunmamasını konvensiyanın 6-cı maddəsinin pozuntusu kimi tanınmışdır.
Ümumiyyətlə, məhkəmə qərarının icra olunmaması halı ilə rastlaşılan zaman, ilk öncə həmin qərarı icra etməli olan icra məmuruna yaxınlaşmaq lazımdır. Əgər hələ də, qərar icra olunmazsa, bu barədə həmin rayonun icra və probasiya şöbəsinin rəisinə ərizə ilə müraciət edilməlidir. Yenə nəticə olmazsa, hər ikisi barədə icra baş idarəsinə müraciət etmək lazımdır. İş əgər hələ də, icra olunmamış qalarsa, icra vərəqəsini verən məhkəməyə bu barədə şikayət edilməlidir.

İstinadlar:

1.Bax: https://e-huquq.az/az/xeber/mehkeme_qerarlarinin_icrasi_sahesinde_gorulmus_isler_muzakire_olundu_98011 (Son baxış tarixi: 21 dekabr 2019-cu il)
2.Bax: həmin qərarın 25-ci paraqrafı

İş üzrə iddiaçı qismində Beynəlxalq Sığorta Şirkəti ASC çıxış edir. (1)

İşin faktları belədir ki, cavabdeh tərəfindən idarə olunan avtomobillə yol nəqliyyat hadisəsi törədilmiş və nəticədə iddiaçı Beynəlxalq Sığorta Şirkəti ASC-də sığortalanmış avtomobilə zərər dəymişdir. Beynəlxalq Sığorta Şirkəti ASC tərəfindən sığortaolunana sığorta ödənişi həyata keçirilir, daha sonra Siyəzən rayon məhkəməsində işə baxılmış  və sığorta ödənişi məbləği tutularaq iddiaçının xeyrinə ödənilməsi müəyyən olunmuşdur. Lakin, birinci instansiya məhkəməsinin qətnaməsinin qəbulu zamanı cavabdehin ədalət mühakiməsi, yəni prosesin çəkişmə prinsipi təmin edilməmiş, eyni zamanda işin faktiki hallarına tam aydınlıq gətirilməmişdir. Bu səbəbdən,  Ali Məhkəmə apellyasiya instansiyası məhkəməsinin qətnaməsi ləğv edərək, işi yeni apellyasiya baxışına qaytarmışdır. Həmçinin, Ali Məhkəmə çəkişmə prinsipi ilə bağlı bir sıra vacib məqamları da qeyd edir:

“…Cavabdeh apellyasiya şikayətində birinci instansiya məhkəməsinin qətnaməsinin ləğv edilməsinin əsası kimi ona istinad etmişdir ki, mübahisələndirilən qətnamənin qəbulu zamanı onun iştirakı təmin edilmədiyindən ədalət mühakiməsi, yəni prosesin çəkişmə prinsipi təmin edilməmiş, eyni zamanda işin faktiki hallarına tam aydınlıq gətirilməmiş, nəticədə iş üzrə məhkəmə tərəfindən səhv qərar qəbul edilmişdir. Mülki işə birinci instansiya məhkəməsinin məhkəmə iclasının 21 iyul 2014- cü il tarixdə saat 09:30-da keçirilməsi barədə bildirişin surəti əlavə olunsa da, həmin bildirişin cavabdehə vaxtında çatdırılması barədə işdə heç bir sübut mövcud deyildir. Bu isə cavabdeh apellyasiya şikayətində qeyd etdiyi birinci instansiya məhkəməsində məhkəmə iclasının vaxtı və yeri barədə vaxtında məlumatlandırılmaması barədə dəlilinin əsaslı olmasının əlaməti kimi qəbul olunmalıdır…

…Bundan əlavə məhkəmə kollegiyası qeyd etmişdir ki, apellyasiya instansiyası məhkəməsi tərəfindən apellyasiya şikayətinin dəlillərinin araşdırılmaması tərəfin ədalətli məhkəmə baxışına olan hüququnun tərkib hissəsini təşkil edən əsaslandırılmış qərar almaq hüququnu pozur. Azərbaycan Respublikası tərəfdar çıxdığı “İnsan hüquqları və əsas azadlıqların müdafiəsi haqqında” Avropa Konvensiyasının 6-cı maddəsinin 1-ci hissəsinə əsasən, hər kəs, onun mülki hüquq və vəzifələri müəyyən edilərkən və ya ona qarşı hər hansı cinayət ittihamı irəli sürülərkən, qanun əsasında yaradılmış müstəqil və qərəzsiz məhkəmə vasitəsilə, ağlabatan müddətdə işinin ədalətli və açıq araşdırılması hüququna malikdir. İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsi öz qərarlarında tərəfin əsaslandırılmış qərar almaq hüququnu ədalətli məhkəmə baxışına olan hüququnun tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilmişdir. İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsi “Hiro Balani İspaniyaya qarşı” iş üzrə 09 dekabr 1994-cü il tarixli qərarında göstərmişdir ki, milli məhkəmələr hər təqdim olunan arqumenti və onunla əlaqəli sübutu cavablandırmaq vəzifəsini daşımasalar da, məhkəmə tərəfindən mühüm arqumentlər cavabsız qaldıqda məhkəmə baxışı ədalətli hesab edilə bilməz… Ərizəçinin arqumentinin apellyasiya məhkəməsi tərəfindən rədd edildiyi və ya sadəcə nəzərə alınmadığı aydın deyil. Hər halda, həmin məhkəmə bu arqumenti rədd etsəydi, bunu öz qərarında əsaslandırmalı idi… Avropa Məhkəməsi “Kastravet Moldovaya qarşı” iş üzrə 13 mart 2007-ci il tarixli qərarında məhkəmələr tərəfindən hüquq tətbiqediciliyinə aid olan daha bir hüquqi mövqeyini ifadə edərək belə qənaətə gəlmişdir ki, müvafiq məsələləri həll edərkən ölkə məhkəmələri qanunvericiliyin müddəalarını təkrar etməklə kifayətlənərək onların bu işə tətbiqini izah etməmişlər və beləliklə, həmin qərarlar əsaslandırılmış və kifayətedici deyildir. İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsinin hakimləri D.Spilman və G.Malinverni Məhkəmənin “Maksimov Rusiyaya qarşı” 18 mart 2010-cu il tarixli qərarına xüsusi rəydə qeyd etmişlər ki, “əsaslandırılmış qərarın məqsədlərindən biri də tərəflərə onların dəlillərinə lazımi diqqət yetirilməsini nümayiş etdirməkdən ibarətdir”. Bu isə o deməkdir ki, tərəf şikayətində qeyd etdiyi dəlillərin nə üçün məhkəmə tərəfindən qəbul olunmadığını məhkəmə qərarından aydın şəkildə başa düşməli, dəlilinə cavab almalıdır. Apellyasiya instansiyası məhkəməsi cavabdehin dəlillərinə münasibət bildirməməklə onu bu hüquqdan məhrum etmişdir. Məhkəmə kollegiyası qətnamədəki qeyri-müəyyənliklə bağlı aşağıdakıları qeyd etmişdir: Müəyyənlik insanın həyat fəaliyyətinin səmərəliliyinin əsas təminatlarından biridir. İnsanın məqsədi, məqsədə çatmaq üçün qarşısına qoyduğu vəzifələr, həmin vəzifələrin yerinə yetirilməsinin üsül və vasitələri, yolları müəyyən olduqda məqsədə nail olmaq çətinlik yaratmır. Qeyri-müəyyən vəziyyətdə olan insandan fərqli olaraq, azad insan fəaliyyətini planlaşdıra bilir, məqsədinə çatmaq üçün hansı addımları atmalı olduğunu görür, yerinə yetirəcəyi hərəkətlərin və ya hərəkətsizliyin nəticələrini başa düşərək ya onları yerinə yetirir və ya bundan çəkinir. Qeyri-müəyyənlik bir qayda olaraq hərəkət və ya hərəkətsizliyin nəticələrinin necə olacağını qabaqcadan görməyə imkan vermir, insanı çətin vəziyyətdə qoyur, fəaliyyətinin səmərəsizliyinə səbəb olur. Cəmiyyətin fəaliyyətində də müəyyənlik mühüm əhəmiyyət kəsb edir. İnsanın cəmiyyətdəki fəaliyyəti müəyyənliyə, o cümlədən hüquqi müəyyənliyə söykəndikdə daha faydalı olur. Hüquqi müəyyənlik prinsipi digər tələblərlə yanaşı, ən ümumi mənasında mövcud hüquqi vəziyyətə aid aydınlığı və müəyyənliyi nəzərdə tutur. Hüquqi müəyyənlik prinsipi cəmiyyətdə nizam yaradır, cəmiyyət üzvləri üçün vahid davranış qaydalarını müəyyənləşdirir, sabitliyi, əmin-amanlığı təmin edən mühüm mexanizm kimi çıxış edir. İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsi dəfələrlə bəyan etmişdir ki, “İnsan hüquqları və Əsas Azadlıqların Müdafiəsi haqqında” Konvensiyanın bütün müddəaları, o cümlədən ədalətli məhkəmə araşdırması hüququnu nəzərdə tutan 6-cı maddə Konvensiyanın Preambulasında iştirakçıdövlətlərin ümumi sərvəti kimi 

səciyyələndirdikləri hüququn aliliyinə söykəməli, hüququn aliliyini təmin edən başlıca şərtlərdən biri isə məhz hüquqi müəyyənlik prinspidir. Hüquqi müəyyənlik prinsipinin təmin edilməsinin əsas şərtlərindən biri də milli qanunvericiliyin dəqiq, konkret olmasıdır. Bu və ya digər qanunun (normanın) hüquqi müəyyənlik prinsipinə uyğunluğu barədə nəticəyə gəlmək üçün həmin qanunun (normanın) müəyyən keyfiyyət meyarlarına cavab verib-verməməsi önəm kəsb edir. İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsinin mövqeyinə görə «qanunun keyfiyyət meyarları» onun müəyyənliyi (konkretliyi) və doğura biləcəyi halların gözlənilən olması ilə bağlıdır. Qanun hüquqları pozulan şəxslərdə müdafiə olunacaqlarına əminlik yaratmalı, hər kəsə, lazım gəldikdə zəruri hüquqi yardıma müraciət etməklə mübahisə ilə bağlı dövlət orqanının edə biləcək hərəkətləri qabaqcadan təxmin etməyə imkan verməli, ərazidən əraziyə və yaxud hadisədən hadisəyə hüquq tətbiq edənin mövqeyinin dəyişməyəcəyinə inamı təmin etməlidir. Bunun üçün isə Qanunda işlədilən hüquqi anlayışlar aydın və birmənalı olmalı, eyni məsələnin müxtəlif normalarda ziddiyyətli həll olunmasına yol verilməməlidir. Məhkəmə kollegiyası qanunlara münasibətdə tətbiq olunan hüquqi müəyyənlik anlayışını daha geniş şərh etməklə, bu prinsipin məhkəmə qətnamələrinə də şamil olunmasını vacib hesab etmişdir. Belə ki, məhkəmə qətnaməsi tərəflərə aydın olmalı, tərəflər həmin qətnamədə məhkəmənin qeyd etdiklərini başa düşmək və onlardan nəticə çıxarmaq, edəcəyi hərəkətlərin nəticələrini qabaqcadan görmək imkanına malik olmalıdır. Apellyasiya instansiyası məhkəməsi qətnaməsində göstərmişdir ki, cavabdeh qanunla müəyyən edilmiş qaydada ilkin qətnaməni mübahisələndirməli və yaxud buna icra qaydasında münasibət bildirməlidir. Mülki işin materialları ilə müəyyən edilir ki, apellyasiya instansiyası məhkəməsinin nəzərdə tutduğu ilkin qətnamə, yəni Siyəzən rayon məhkəməsinin 25 sentyabr 2013-cü il tarixli qətnaməsi artıq qanuni qüvvəsini almış və icraya yönəlmişdir. Belə olan halda apellyasiya instansiyası məhkəməsi cavabdeh tərəfindən onu hansı qaydada mübahisələndiriləcəyini nəzərə almamış, bu barədə tərəfə heç bir aydınlıq verməmişdir. Həmin qətnaməyə “icra qaydasında” münasibət bildirmək” ifadəsi ümumiyyətlə anlaşılan deyildir. Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin 15.2.-ci maddəsinə əsasən, məhkəmələrin qanuni qüvvəyə minmiş qətnaməsi, qərardadı, qərarı, əmri bütün dövlət hakimiyyəti, yerli özünüidarə orqanları, onların vəzifəli şəxsləri, ictimai birliklər, siyasi partiyalar, həmkarlar ittifaqları, onların vəzifəli şəxsləri, həmçinin fiziki və hüquqi şəxslər üçün məcburidir və Azərbaycan Respublikasının bütün ərazisində hökmən icra olunmalıdır. Ona görə də, məhkəmə kollegiyası hesab etmişdir ki, apellyasiya instansiyası məhkəməsinin qətnaməsi hüquqi müəyyənlik prinsipi baxımından da mülki prosessual qanunvericiliyin tələblərinə cavab vermir.”

İstinadlar:

1. Al Məhkəmənin 2015-ci il 1 saylı bülleteni, s.9