Bir işçiyə eyni anda neçə əlavə vəzifə həvalə edilə bilər?

Şirkətlərdə bəzi hallarda işçilərə başqa vəzifə öhdəliklərinin həvalə edilməsi zərurəti yaranır. Lakin Əmək Məcəlləsində bir işçiyə maksimum neçə vəzifə həvalə olunması ilə bağlı konkret göstəriş olmadığı üçün bu həm çaşqınlığa səbəb olur, həm də bəzən işçilərin qeyri mütənasib yüklənməsinə şərait yaradır.

Əvvəla bilmək lazımdır ki, işçiyə başqa iş həvalə olmuşdur yoxsa başqa işçinin əmək funksiyalarının icrası həvalə olmuşdur. Çünki, Əmək Məcəlləsi ilə bu 2 situasiya ayrılmışdır. Belə ki, işçi başqa işə keçirilir, məsələn o müəssisədə tabelçi ştat vahidində işləyir, lakin ona həm də katib ştat vahidinin işləri tapşırılır. Bu zaman həm işçinin razılığı ilə, həm də istehsalat zəruriyyəti və boşdayanma hallarının qarşısın alamaq üçün ona katib ştat vahidinə görə əmək funksiyaları həvalə edilə bilər. Lakin, başqa işçinin əmək funksiyalarının icrası yalnız işçinin öz razılığı iləbaş tuta bilər. Bu halda, məsələn şəxs Satınalmaların təşkili şöbəsinin müdiridir, ona həm də müvəqqəti olaraq Satınalma departamentinin direktoru vəzifəsi həvalə edilir. (1)

Göründüyü kimi, hər ikisi işçiyə əlavə əmək funksiyalarının “həvalə edilməsi” adı ilə başqa işə keçirmə olsa da, mahiyyət etibarilə fərqli anlayışlardır. Əsas sual isə ondan ibarətdir ki, bəs bir işçiyə bu mənada neçə “həvalə” edilə bilər?

Əmək Məcəlləsinin 59-cu maddəsinə görə, işçiyə əmək müqaviləsində nəzərdə tutulmayan başqa peşə, ixtisas və vəzifə üzrə əmək funksiyasının yerinə yetirilməsini həvalə etmək, başqa işə keçirilmə sayılır və buna yalnız işçinin razılığı ilə yol verilir. Məcəllənin 60-cı maddəsi işəgötürənin təşəbbüsü ilə başqa işə müvəqqəti keçirməni, 61-ci maddə isə başqa işçinin əmək funksiyasının icrasını tənzimləyir. Lakin, həmin maddələrdə bir işçiyə neçə vəzifə həvalə edilməsi ilə bağlı məhdudiyyət müəyyən olunmamışdır. Lakin, normalara diqqət yetirdikdə “boş vəzifələrə keçirmə” yox, yalnız “boş vəzifəyə keçirmə” ifadəsindən istifadə olunmuşdur. Bu belə məntiqi nəticəyə gətirib çıxarır ki, əslində qanunvericilik bir işçinin bir boş vəzifəyə keçirilməsi məsələlərini tənzimləyir. Əmək hüququ sahəsində bizə yaxın olan əmək qanunvericiliyinə baxsaq, Rusiya Əmək Məcəlləsinin 60.2-ci maddəsində də bir vəzifənin həvalə olunması tənzimlənir. Praktika da belədir ki, bir işçiyə bir neçə vəzifə həvalə olunmasının qadağan olunmadığı əsas gətirilərək, hesab olunur ki, bir işçiyə bir neçə vəzifə müvəqqəti olaraq həvalə edilə bilər. Mən də hesab edirəm ki, ümumiyyətlə başqa işə keçirmənin hüquqi tənzimləməsinin əsasında qarşılıqlı razılıq durduğu üçün (60-cı maddədəki hal istisna olmaqla), bu məsələ işçi ilə işəgötürənin razılığı əsasında həllini tapır.

Lakin belə tənzimləmə qanunun yalnız hərfi interpretasiyası ilə bağlı olduğundan, Konstitusiya Məhkəməsi tərəfindən məsələyə rəsmi şərh verilməsi məqsədilə təşəbbüs həyata keçirilməsi yaxşı olardı.

İstinad və şərhlər:

  1. Təəssüf ki, Əmək Məcəlləsində bu məsələdən yayınma halına yer var. Məsələn, şəxsi üç aylıq başqa vəzifəyə keçirib 2 ay 25 gün sonra həmin əmri ləğv edib, 10 gün sonra yeni əmrlə təyin edərək bu normadan yayınmaq olur. Yaxşı olar ki, Əmək Məcəlləsində konkret müddət ərzində, məsələn 1 il ərzində bir işçiyə maksimum 3  ay başqa iş/vəzifə həvalə edilə biləcəyi əlavə edilsin.

İşçinin işəgötürənə vurduğu ziyan Əmək Məcəlləsi ilə həllini tapmalıdır ya Mülki Məcəllə ilə?

Gündəlik iş fəaliyyətində işçilər öz əmək funksiyalarını yerinə yetirərkən görülən işin xarakterindən asılı olmayaraq, işəgötürənə maddi ziyan vurma riskini daşıyırlar. Bu zaman maddi ziyanın ödənilməsi ilə bağlı münasibətlərin tənzimlənməsində fikir ayrılıqları mövcuddur.

Məsələn fərz edək ki, işçi öz təqsiri ucbatından işəgötürənə 20 min manat məbləğində ziyan vurub. Bu zaman Əmək Məcəlləsinin 198-ci maddəsinə görə, işçi aşağıdakı 7 hal tam maddi məsuliyyət daşıyır:

  1. işçi ilə işəgötürən arasında tam maddi məsuliyyət götürməsi haqqında yazılı müqavilə bağlanmışdırsa;
  2. işçi əmlakı və digər sərvətləri birdəfəlik hüquqmüəyyənedici sənədlər əsasında işəgötürənə hesabat vermək şərti ilə qəbul etdikdə;
  3. inzibati xətalar, yaxud cinayət, habelə vergi qanunvericiliyi ilə cəza verilməsi nəzərdə tutulmuş hərəkət və ya hərəkətsizliyində ictimai təhlükəli əməllərin əlamətləri olduqda;
  4. əmlakı və ya digər maddi sərvətləri qəsdən korladıqda, məhv etdikdə, habelə digər üsulla işəgötürənə qəsdən ziyan vurduqda;
  5. alkoqol, narkotik vasitələrdən və s. sərxoş vəziyyətdə ziyan vurulduqda;
  6. işəgötürənin kommersiya sirrini yaydıqda;
  7. işəgötürənin şəxsiyyətini ləkələyən, şərəf və ləyaqətini alçaldan, habelə həqiqətə uyğun olmayan böhtanlı və təhqirli iftiralar, yalan məlumatlar yaymaqla onun sahibkarlıq fəaliyyətinə ciddi xələl gətirmiş mənəvi ziyan vurulduqda.

Bu 7 hal istisna olmaqla, işçi işəgötürənə vurduğu ziyana görə yalnız orta aylıq əməkhaqqı məbləğinədək məsuliyyət daşıyır. Lakin, şəxslərin bir birinə vurduqları ziyanla bağlı münasibətlər həm də Mülki Məcəllədə deliktlərlə bağlı ictimai münasibətləri müəyyənləşdirən normalarla tənzimlənir. Mülki Məcəllənin 1096-cı maddəsinə görə, Mülki hüquq pozuntusu (delikt) hüquqla və ya qanunla müdafiə edilən başqa şəxsə (zərərçəkənə) birbaşa ziyan və ya zərər vurulmasına gətirib çıxaran təqsirli, hüquqa zidd (mülki qanunvericiliyin normalarını pozan) əməldir (hərəkət və ya hərəkətsizlikdir). Delikt törətmiş şəxs mülki hüquq məsuliyyəti daşıyır.

Yuxarıdakı misala qayıtsaq, əgər Əmək Məcəlləsinin tələblərini rəhbər tutsaq, o zaman belə bir situasiya yaranır ki, işçi əgər tam maddi məsuliyyət müqaviləsi bağlamamışdırsa və digər hallar da mövcud deyilsə, işəgötürənə istənilən həcmdə ziyan vurmaq imkanı əldə etmiş olur ki, bu da tərəflərdən birini qeyri mütənasib dərəcədə hüquqi əlverişsiz vəziyyətə salır. Digər tərəfdən şəxslərin bir birinə vurduqları maddi ziyanla bağlı ümumi tənzimləməni müəyyən edən Mülki Məcəllənin müddəaları tətbiq edilsə, bu zaman Əmək Məcəlləsinin konkret tələblərinin hüquqi əhəmiyyəti qalmır. Əmək Məcəlləsinin hazırki məsələdə xüsusi tənzimetməni (xüsusi qanun) həyata keçirdiyini, o cümlədən Konstitusiya Məhkəməsinin qərarlarında dəfələrlə işəgötürənin iqtisadi vəziyyətinin işçi ilə müqayisədə daha üstün olmasına diqqət çəkdiyini nəzərə alsaq, hesab edirəm ki, oxşar mübahisələrə Əmək Məcəlləsinin 198-206-cı maddələrinin tətbiq olunması doğrudur.

Norveç cəmiyyəti üçün problem yaradan tək adam elə təkcə Andreasdır?!

“Den Brysomme Mannen” (1) filmi son zamanlarda izlədiyim mənə ən çox təsir edən filmlərdən oldu. Bəlkə də filmin uzun müddətdir daxilən məni qayğılandıran bir çox suallara oxşar problemləri qabartması ilə yolumuz kəsişib: sevdiyim bir yazarın sözü ilə desək, yazmaya bilməzdim.

  1. Dünyaya gəlmək öz seçimimiz deyil.

Filmin açılış səhnəsindən son səhnəsinə qədər, hər kadrında müasir həyatın mənasızlığından fərdin “özaxtarış” probleminə keçidləri çox maraqlıdır. Filmdə belə keçidlər ola bilsin ki, daha da çoxdur, ancaq mənim fərqinə vardığım üç əsas istiqamət oldu ki, mənə görə filmin ana fəlsəfəsini bunlar təşkil edir:

Bütün hadisələr Andreas adlı bir Norveçli dostumuzun indiyə qədər heç tanımadığı bir şəhərə gəlməsi, burada ona təmənnasız iş, ev, yeni dostlar və sevgili verilməsi ilə başlayır. Lakin, filmdəki hadisələr irəlilədikcə Andreasın inkişaf etmiş ölkələrdəki insanların əksinə, xüsusilə orta şərq insanlarının əksəriyyətinin yuxularını bəzədiyi belə bir “rifah” içərisində hərşeyə yadlaşmasına şahid oluruq. Filmin ikinci səhnəsində, biz Andreası haradan gəldiyi məlum olmayan, hansısa şəhərin ucqar nöqtəsində dayanan bir avtobusun içərisində görürük. Avtobusdan enən Andreası “Vilkommen” (xoş gəlmisən) yazılı bir afişanın qarşısında gözləyən naməlum bir adam Andreasın daha əvvəl heç olmadığı, tanımadığı bu şəhərə aparır və ona yeni ev, iş, dostlar və həyat yoldaşını təqdim edir. Əgər siz həm də Kafkanın Məhkəmə romanını oxumusunuzsa, düşünürəm ki, filmdəki bu hadisə ilə eyni məsələ barədə paralellik apara bilərik: dünyaya gəlmək! Heç bilmədiyimiz, haqqında heç bir təsəvvürümüz olmayan bu dünyaya qəfil göz açırıq və heç bilmədiyi, haqqında heç bir təsəvvürü olmayan bu dünyaya qəfil göz açan başqa insanların ətrafında həyatı yaşamağa məcbur edilirik. Film irəlilədikcə dostumuz Andreas özündə bu məcburiyyəti qıraraq özünü metro vaqonunun qarşısına atıb qaçmağa çalışsa da, buna müvəffəq ola bilmir.

2. Levitan səni izləyir!

Andreasın bu müvəffəqiyyətsizliyinin səbəbi daim onu izləyən, hər problemini – metro vaqonun darmadağın elədiyi bədənini əvvəlki vəziyyətinə qaytaracaq, qopan barmağını heçnə olmamış kimi yerinə bərpa edəcək səhiyyə gücü olan, hər şəhərdən qaçmağa cəhd edəndə onu geri qaytarma iqtidarında olan boz maşınlı üç nəfərdir. Bu üç adam şəhərdə baş verən istənilən problemdə peyda olurlar və insanların razılığı olsun ya olmasın hər hadisəyə müdaxilə edə biləcək iqtidarı özlərində görürlər. Boz maşınlı bu üç nəfərlə Andreas arasında film boyunca davam edən konflikt mənə fərdlə müasir dövlətlər arasındakı münasibətləri xatırladır. Filmdəki hadisələr irəlilədikcə, rejissor bu üç nəfərin Andreasın həyatına bu qədər müdaxil olması, hər yerdə peyda olması və tək Andreas yox, heç kimin bu üç nəfərin nəzarətindən qaça bilməməsi ilə özlüyündə müasir insanın daha bir böhranını qabardır: insanlar artıq dövlətin nəzarət gücü qarşısında tarixdə heç olmadığı qədər gücsüzdür. Bu gücsüzlüyün bizim şahidi ola biləcəyimiz yaxın gələcəkdə insanların mənəvi böhranını daha da dərinləşdirəcəyini ön görmək çətin deyil.

3. İndi hisslərə yer yoxdur.

Yuxarıda filmin ikinci səhnəsindən, Andreasın üzləşdiyi ilk böhranından – heç tanımadığı bu şəhərə (bəlkə də bu dünyaya) gəlməsindən danışmışdıq. Filmin açılış səhnəsində isə adamı narahat edən bir səslə öpüşən cütlük görünür. Bu cütlüyü seyr edən Andreası dəhşətə gətirən yəqin ki, onların öpüşəndə çıxardıqları səs olmur. Bu cütlük tamamilə hissiz və hətta gözüaçıq şəkildə öpüşərək Andreası dəhşətə gətirirlər. Barmağı qopan Andreasa adi reaksiya verən iş yoldaşları, ayrılmaq istədiyini deyəndə, hətta metro vaqonunun darmadağın elədiyi şəkildə evə gələndə belə ona heç bir reaksiya verməyən sevgilisi, bir sözlə ətrafındakı hamının hissizliyi film irəlilədikcə Andreasın mənəvi böhranını dərinləşdirirlər.

Bütün bu hadisələr fonunda Andreas həm də qoxu hissini itirdiyinin fərqinə varır. Qadın vajinasına bənzəyən divardakı kiçik deşikdən gələn qoxudan başqa film ərzində Andreası həvəsləndirən heçnə baş vermir. Düşünürəm ki, rejissorun həm də Andreasa xiffətini çəkdiyini öz dilindən etiraf etdirdiyi tək şeyin qoxular olmasının xüsusi səbəbi var. Yaşa dolduqca fərqinə vardığım bir şey də odur ki, insanın qarşısında ən aciz qaldığı fenomen qoxulardır. Məncə xatirələr nə qədər solğunlaşsa da, onları nə qədər yeniləri ilə əvəz edib onlardan uzaqlaşdığını hesab etsən də, qurduğun bütün bu saxta səddlər daxilində hamıya yadlaşdığını hiss elədiyin ilk andaca, qəfil və heç gözləmədiyin şəkildə sənə zamanın amansızlığını xatırladan tək şey qoxulardır.

Cəmiyyətin çox inkişaf etməyinin xoşbəxtliyin şərti olmadığını bizə izah etməyə çalışan bu Norveç filminin hər dəqiqəsi özlüyündə ayrı bir metafor olmaqla, əgər əvvəl Andreasın qayğıları ilə oxşar böhranı keçirmisizsə, sizə o böhranları xatırladacaq. Odur ki, izləmənizi tövsiyə etməzdim.

İzahlar:

  1. Filmin adı dilimizə “Problem yaradan adam” kimi tərcümə olunur.