seymurun bloqu

Cinsi ayrı seçkilik və qadın hüquqları #3 | Avropada və regionda qadın hüquqları sahəsində faktiki vəziyyət

Silsilənin birinci və ikinci yazısını buradan oxuya bilərsiniz.

Dünya Bankının verdiyi məlumatlara görə, 2018-ci il üçün Azərbaycanda haqqı ödənilən əmək fəaliyyətində qadınların iştirakı 63%, kişilərin isə 70% təşkil edir.(1) Avropada bu nisbət qadınlar üçün 51%, kişilər üçün 67%-dir. Əhali sayına görə Azərbaycana yaxın olan Belarusya ilə Azərbaycana yaxından nəzər yetirsək, görərik ki, əhali sayı və iqtisadi göstəricilərinə görə bir birinə yaxın olan bu 2 MDB ölkəsi arasında kişilərin haqqı ödənilən əmək fəaliyyətində iştirakı eyni faizdə olsa da, yəni 70%, qadınlar üçün bu Azərbaycan üçün 63%-də olduğu halda, Belarusya üçün bu 58%-dir. Bir sözlə, haqqı ödənilən əmək fəaliyyəti sahəsində qadın və kişilər arasında fərq Azərbaycanda 7%(2), Belarusyada isə 12%-dir.(3) Həmçinin, ən son 2015-ci ilə olan Avropa Birliyi səviyyəsində mövcud məlumatlara görə, yeni məzun olan şəxslər arasında qadınların üstünlük təşkil etməsinə baxmayaraq, qadın və kişilər arasında sözügedən fərq 16% təşkil edir.(4) Qonşu ölkələrdə haqqı ödənilən əmək fəaliyyətində qadın və kişilərin iştirak nisbəti aşağıdakı cədvəldə göstərilmişdir:

Ölkələr	Qadınların haqqı ödənilən əmək fəaliyyətin iştirak nisbəti	Kişilərin haqqı ödənilən əmək fəaliyyətin iştirak nisbəti	Fərq
Gürcüstan	58	79	21
Türkiyə	64	79	15
Rusya	64	79	15
İran	17	71	54
Ermənistan	50	70	20

Cədvəl 1. Qonşu ölkələrdə gender əsaslı əmək fəaliyyətində iştirak nisbəti.

Qadınlara qarşı zorakılığa gəldikdə isə, Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı tərəfindən yayımlanan qlobal statistika göstərir ki, dünyada hər 3 qadından 1-i ömrü boyu seksual yaxud fiziki zorakılığa məruz qalır.(5) Dünyanın fərqli bölgələrinə nəzər saldıqda, ən yüksək zorakılığı qeydə alındığı bölgə cənub-şərqi Asiyadır (37.7%). Avropada isə bu göstərici 25.4%-dir. Dərhal qeyd etmək lazımdır ki, məlumatların etibarlılığı o qədər yüksək deyil, çünki qadınların zorakılıq barədə təsəvvürləri və hüquq-mühafizə orqanlarının hesabat səviyyəsi regiondan regiona çox fərqlənir. Ümumiyyətlə, dünyanın bir çox ölkələrində qadın hüquqları ilə bağlı qanunvericilik səviyyələri eyni deyil və əksər ölkələrdə bir çox sektorlarda problemlər hələ də qalmaqdadır.

Azərbaycanın qonşu ölkələrində də, bu problemlər de-yure və de-fakto olaraq hələ də qalmaqdadır. Həmçinin, Dünya İqtisadi Forumunun 2020-ci il Dünya ölkələri arasında gender bərabərsizliyinə dair hesabatında 153 ölkə arasında İran 148-ci, Türkiyə 130-cu, Ermənistan 98-ci, Rusiya 81-ci, Gürcüstan 74-cü, Azərbaycan isə 94-cü yerdə olduğunu bəyan etdi.(6) Xüsusilə, qonşu ölkələr arasında bu hesabatdan da göründüyü kimi, de-yure olaraq İranda vəziyyət daha acınacaqlıdır. İranda qadınlar haqqı ödənilən əmək fəaliyyəti ilə məşğulluq səviyyəsi 1990-cu ildən bəri sadəcə 10%-lik bir irəliləmə göstərək, 17%-dir.(7) Həmçinin, İranda qadınlar atasının razılığı olmadan hüquqi olaraq nikah münasibətlərinə daxil ola bilmirlər. Həyat yoldaşının razılığı olmadan İrandan xarici ölkələrə gedə bilməzlər. Boşanan qadınlar övladları onları seçsə belə, övladlarını yanına ala bilmirlər, bunun üçün, hökmən evlilik öncəsində müqavilə gərəklidir, belə olmadığı halda, adi qaydada övladlar atalarına verilir.(8) Digər qonşu ölkələrdə, qadın hüquqları ilə bağlı ümumi de-yure vəziyyətə nəzər yetirdikdə, vəziyyətin bu qədər ekstrimal dərəcədə pis olmadığını asanlıqla görmək olar, lakin məişət zorakılığı fonunda qadına qarşı zorakılıqla bağlı münasibətlərin tənzimlənməsi əsas problem olaraq qalır. Məsələn, məişət zorakılığı haqqında müvafiq qanunlar Gürcüstanda 2006, Azərbaycanda 2010-cu ildə(9) qəbul olunsa da, hələ bundan 3 il qabağa qədər müvafiq qanunun qəbulu Ermənistanda baş tutmamışdı. Əlavə olaraq, adıkeçən qanun 2013-cü ildə Ermənistan parlamentində səsə qoyulsa da, yenə də qəbul olunmamışdı, nəhayət 2017-ci ildə Ermənistanda məişət zorakılığı haqqında qanun qəbul edilə bildi.(10) “Human Rights Watch” təşkilatının Ermənistanda qadın hüquqlarının vəziyyəti ilə bağlı 2019-cu il hesabatında bildirilir ki,”Məişət zorakılığı Ermənistanda hələ də ciddi bir problem olaraq qalmaqdadır. Polisə görə, 2018-in ilk beş ayında, 223-ü ailə münaqişəsi zəmnində olmaqla, 864 qadına qarşı zorakılıq hadisəsinin qeydə alındığı müəyyən olunmuşdur”. (11)

Digər qonşu ölkəmiz Gürcüstanda qadın hüquqları ilə bağlı, Ermənistanda olduğu kimi hələ də qanunvericilikdə qalmaqda olan problemlər mövcud olmasa da, de-fakto problemlər hələ də qalmaqdadır. Gürcüstan 1994-cü ildə CEDAW konvensiyasına qoşulmuşdur. Konvensiyanın ratifikasiyasından sonra, Gürcüstan Konvensiyanın əlavə protokollarına da müvafiq olaraq, 2002 və 2005-ci illərdə qoşulmuşdur. (12) Gürcüstan Respublikasının Konstitusiyasının 14-cü maddəsində qadın və kişiləri də ehtiva edən, hər kəsin bərabərliyini təminat altına müddəa, rəhbər maddədir. Bundan başqa, son illərdə Gürcüstanın qadın hüquqlarının təmin olunması ilə bağl mülki və cinayət prosessual məcəllələrinə də qadın və kişi bərabərliyini nəzərdə tutan maddələr əlavə edilmişdir.(13) Ümumi olaraq, Gürcüstanda məişət zorakılığı ilə bağlı münasibətləri qanunvericilik yaxşı formada tənzimləyir və bunla bağlı müvafiq qanun 2006-cı ildə qəbul edilmişdir. Lakin Gürcüstanın qadın hüquqları sahəsində ən böyük yarası hələ də öz həllini tapmamış olaraq qalır: qızların erkən yaşda evlənməsi. Mövcud tədqiqatlar göstərir ki, Gürcüstanda qadınların 17%-ə qədəri 18 yaşın altında artıq nikah münasibətlərinə daxil olurlar. Xüsusilə, Gürcüstanın bəzi etnik və dini qruplar arasında, Acarıstanın dağlıq ərazilərindəki dini azlıqlar və Kvemo Kartli bölgəsindəki etnik azlıqlar arasında erkən nikahlara daha çox rast gəlinir. Lakin, bundan da böyük problem odur ki, Gürcüstan cəmiyyəti hələ də erkən nigahı böyük problem hesab etmir.(14) Həmçinin,Gürcüstan digər Cənubi Qafqaz ölkələri arasında qadınların təhsil səviyyəsinin aşağı olması ilə səciyyələnir.(15)

Bütün bu məlumatlar fonunda açıq şəkildə görünür ki, xüsusən iqtisadi sektorda və qadınlara qarşı zorakılıq hallarında qadınlara qarşı ayrı-seçkilik hələ də davam edir. Avropa İttifaqı daxilində və Azərbaycanla birlikdə, qonşu ölkələri təhlil etdikdə de-yure vəziyyətin böyük miqyasda fərqli olmadığını görmək olar (ekstrimal bir hal kimi İranı buraya əlavə etməsək). Həmçinin, bu iki regionda da qadınların siyasi fəaliyyətdə iştirakı getdikcə artan tendensiyada yaxşılaşır. Belə ki, Dünya Bankının 2019-ci ilə qədər statistikasına əsasən,(16) aşağıdakı şəkildən də görünür ki, qadınların milli parlamentlərdə sayı bu iki region dövlətləri arasında olduqca yüksək səviyyədədir (Azərbaycanda 2020-ci ildə formalaşan parlamentdə qadın deputatların say artıq 21-ə çatmışdır).(17)

Şəkil 1. Qadınların milli parlamentlərdə sayları.

İstinadlar:

Dünya Bankının Gender məlumat portalı, http: //datatopics.worldbank.org/gender/ (Son baxış tarixi: 4 may 2020-ci il). Demoqrafiya, təhsil, səhiyyə, iqtisadi imkanlara çıxış və ictimai həyatı əhatə edən ən son gender əsaslı məlumatlar və gender statistikası üçün hərtərəfli bir mənbədir.
http://datatopics.worldbank.org/gender/country/azerbaijan (Son baxış tarixi: 4 may 2020-ci il)
http://datatopics.worldbank.org/gender/country/belarus (Son baxış tarixi: 4 may 2020-ci il)
European Commission,Report on Equality between women and men 2015, Bruxelles, 2016.
WHO,Violence against Women, Intimate Partner and Sexual Violence against Women, 2016
http://www3.weforum.org/docs/WEF_GGGR_2020.pdf
https://en.wikipedia.org/wiki/Iran (Son baxış tarixi: 4 may 2020-ci il)
https://minorityrights.org/wp-content/uploads/2019/09/MRG_CFR_Iran_EN_Sept191.pdf
http://www.e-qanun.az/framework/20131 (Son baxış tarixi: 4 may 2020-ci il)
http://asbarez.com/167963/finally-a-domestic-violence-law-will-be-introduced-in-armenias-parliament/ (Son baxış tarixi: 4 may 2020-ci il)
https://www.hrw.org/world-report/2019/country-chapters/armenia (Son baxış tarixi: 4 may 2020-ci il)
https://tbinternet.ohchr.org/Treaties/CEDAW/Shared%20Documents/GEO/INT_CEDAW_NGO_GEO_17610_E.pdf , s. 4
https://humanrightshouse.org/noop-media/documents/22703.pdf
Yenə orada, səhifə 3
https://www.refworld.org/country,,CEDAW,,GEO,,52dd3b1a4,0.html , s. 3
https://data.worldbank.org/indicator/SG.GEN.PARL.ZS (Son baxış tarixi: 4 may 2020-ci il)
http://www.meclis.gov.az/?/az/deputat/ (Son baxış tarixi: 4 may 2020-ci il)

Ali Məhkəmənin daşınmaz əşyalarla bağlı bağlanmış beh müqaviləsinə tətbiq olunan iddia müddəti barədə qərarı

İş üzrə iddiaçı qismində M.F.Əliyeva (bundan sonra iddiaçı), cavabdeh qismində M.V.Hacızadə (bundan sonra cavabdeh) çıxış edir. (1)

İşin halları

24 sentyabr 2009-cu ildə tərəflər arasında mənzil alqı-satqısına dair notariat qaydasında «Beh Müqaviləsi» bağlanmış və bu məqsədlə iddiaçı cavabdehə beh kimi 20.000 (iyirmi min) manat məbləğində pul vermişdir.

Bu müqavilənin şərtlərinə görə, iddiaçı cavabdehə 20.000 manat məbləğində beh verməyi, cavabdeh isə mənzili 80.000 manat dəyərində qiymətləndirərək gələcəkdə iddiaçıya satmağı öhdəsinə götürmüşdür. Bu məqsədlə cavabdeh, iddiaçıdan beh kimi 20.000 manat məbləğində pul aldıqdan sonra, sözügedən mənzili özəlləşdirib əsas alqı-satqı müqaviləsinə tələb olunan bütün sənədləri hazırlayıb 1 il müddətinə əsas alqı-satqı müqaviləsini rəsmiləşdirməyi və həmin mənzili onun mülkiyyətinə verməyi öz öhdəsinə götürmüşdür. Lakin cavabdeh iddiaçıdan 20.000 manat aldıqdan sonra, mənzili özəlləşdirib iddaçının mülkiyyətinə verməmiş, mənzili başqasına satmış və iddiaçıdan beh kimi aldığı 20.000 manat məbləğində pulu qaytarmamışdır.

24 fevral 2015-ci ildə, bu səbəbdən iddiaçı cavabdehə qarşı öhdəliyin yerinə yetirilməsi ilə əlaqədar pul tələbinə dair iddia ilə Yasamal rayon məhkəməsinə müraciət etmişdir.

01 iyun 2015-ci il tarixdə Yasamal rayon məhkəməsi iddiaçının bu tələbinə dair iddasını, iddia müddətini ötürdüyünə dair əsasla rədd etmişdir.

İddiaçı onunla cavabdeh arasında bağlanmış Beh Müqaviləsinə görə cavabdehə beh kimi ödədiyi 20.000 manat məbləğində pulun iki mislini – 40.000 manat məbləğində pulu və həmin pulun məbləği hesaba alınmaqla, zərərin əvəzi hesablanaraq cavabdehdən alınıb ona verilməsinə dair Apellyasiya məhkəməsinə şikayət vermişdir.

Cavabdeh isə öz növbəsində, hazırki mübahisəyə iddia müddətinin tətbiq edilərək iddia tələbinin rədd edilməsinə dair qətnamə çıxarılmasını məhkəmədən xahiş etmişdir. Belə ki, o, beh müqaviləsində tərəflərin icra üçün nəzərdə tutduğu bir illik müddətin 24 sentyabr 2010-cu il tarixdə bitdiyini və nəticədə iddia müddəti keçdiyini bildirərək, Apellyasiya məhkəməsindən qətnaməni olduğu kimi saxlamasını xahiş etmişdir.

22 oktyabr 2015-ci il tarixdə Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin Mülki Kollegiyası iddiaçının apellyasiya şikayətini qismən təmin etmişdir.

Apellyasiya məhkəməsinin mövqeyi

Apellyasiya məhkəməsinə görə, beh müqaviləsi üzrə iddiaçı öz öhdəliyini yerinə yetirərək, beh məbləğini cavabdehə versə də, cavabdeh müqavilə üzrə öhdəliyini yerinə yetirməmişdir.

Bundan başqa, birinci instansiya məhkəməsi hazırkı mübahisəyə mülki qanunvericiliklə müəyyən edilmiş hansı iddia müddətinin tətbiq edilməli olmasını qeyd etməmişdir. Cavabdeh isə mübahisəyə müqavilədə göstərilmiş 1 illik iddia müddətinin tətbiq olunması ilə bağlı yanılır. Belə ki, beh müqaviləsi mənzilin alqı-satqısı ilə əlaqədar, yəni daşınmaz əmlakla əlaqədar bağlanmışdır və bu halda iddia müddəti 6 il hesab olunmalıdır. İddiaçı isə hazırkı iddia ərizəsi ilə məhkəməyə 24 fevral 2015-ci il tarixdə müraciət etdiyindən iddia müddətini ötürməmişdir.

Beləliklə, Bakı şəhər Apellyasiya Məhkəməsi, Yasamal Rayon Məhkəməsinin qətnaməsini ləğv etmiş, cavabdehdən beh məbləğinin iki qatı həcmində 40.000 manat, habelə ödənilmiş dövlət rüsumunun əvəzi olaraq 24 manat, cəmi 40.024 manatı iddiaçının xeyrinə tutmasına dair qətnamə qəbul etmişdir.

Ali məhkəmənin mövqeyi

Ali məhkəmə Bakı Apellyasiya Məhkəməsi Mülki Kollegiyasının qətnaməsini ləğv edərək işi yenidən baxılması üçün həmin məhkəməyə göndərmişdir.

Ali məhkəmə hesab edir ki, hazırki iş üzrə iddiaçı ilə cavabdeh arasında yuxarıda göstərilən mənzilə dair alqı-satqı müqaviləsi deyil, həmin mənzilin alqı-satqısı ilə bağlı beh müqaviləsi bağlanmışdır. Lakin apellyasiya məhkəməsi tərəflər arasındakı beh müqaviləsinin həmin müqavilədə göstərilən mənzillə əlaqədar bağlanmasını əsas götürərək bu halda iddia müddətinin altı il olması, beh müqaviləsinin müddəti bir il müəyyən edildiyindən və həmin həmin müddət 24 sentyabr 2010-cu il tarixə təsadüf etdiyindən, iddiaçı isə hazırki iddia ərizəsi ilə 24 fevral 2015-ci il tarixdə məhkəməyə müraciət etdiyindən iddia müddətini ötürməməsi barədə nəticəyə gəlməsi yanlışdır.

Belə ki, beh müqaviləsinin predmetini razılığa gələn tərəflərdən birinin müqavilə üzrə digər tərəfə verəcəyi ödənişlər hesabına verdiyi pul məbləği təşkil edir. Mülki qanunvericilikdə isə beh müqavilələri üzrə daşınar və daşınmaz əşyalarla bağlı fərqli iddia müddəti müəyyən edilməmişdir. Beh müqaviləsi daşınar və ya daşınmaz əşyalarla bağlı olmasından asılı olmayaraq tərəflər arasında bağlanacaq müqavilədə öhdəliklərinin icrasını təmin etmək üçün bağlanan müqavilədir.

Azərbaycan Respublikası MM-nin 373.2-ci maddəsinə əsasən müqavilə tələbləri üzrə iddia müddəti üç il, daşınmaz əşyalarla bağlı müqavilə tələbləri üzrə iddia müddəti isə altı ildir. Hazırkı işdə, beh müqaviləsinə müqavilə tələbləri üzrə müəyyən edilmiş üç illik iddia müddəti şamil edilməlidir. Qeyd olunan maddi hüquq normasında müəyyən edilmiş altı il iddia müddəti əşyalarla bağlı müqavilələrə deyil, daşnmaz əşyaların alqı-satqısı, bağışlanılması, dəyişdirilməsi və predmeti daşınmaz əşya olan digər müqavilə tələblərinə aiddir.

Ona görə də Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin Mülki Kollegiyası cavabdehin kassasiya şikayətini qismən təmin etmiş, Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin qətnaməsini ləğv edərək, işi yenidən baxılması üçün həmin məhkəməyə göndərmişdir.

İstinadlar: