Postmodernizmlə bağlı dilimizdə ədəbiyyat və məlumat əksikliyini nəzərə alsaq, düşünürəm ki, yazıya postmodernizm mədəniyyət hadisəsi və postmodern hüquq görüşünü fərqləndirməklə başlamaq lazımdır.
Əvvəlcə postmodern hüquq yanaşması ilə başlayaq: postmodern hüquq salt ideya kimi, çox sadə olaraq, postmodern fəlsəfə və postmodernizm nəzəriyyələrindən istifadə edilərək hüquq sisteminin şərh edilməsidir. (1)
Postmodernizmin özünün isə dəqiq nə vaxt meydana gəlməsi bəlli deyil. Bu cərəyan XX əsrin 70-80-ci illərindən sonra daha çox sənətdə öz yerini tapsa da, ötən əsrin son on illiyindən demək olar ki, akademik elmin tədqiqat sahəsinə çevrilə bilmişdir. Postmodernizm modernizmin antitezi deyil, əksinə, modernə daxil olub onun bir tərkib hissəsini təcəssüm etdirir. Bu mənada postmodernizmi daha çox modernizmin və poststrukturalizmin davamı kimi hesab etmək olar. (2)
Postmodern yanaşma, bir növ qarşı çıxma mənasını daşıyır. Bir mədəniyyət hadisəsi olaraq postmodernizm “anything goes” baxışını mənimsəyir. Bu yanaşma isə özlüyündə hər cür baş qaldırmağa haqq qazandırır.
Postmodernist fəlsəfə, ümumiyyətlə dar baxış bucağını, məhdud çərçivələri rədd etməkdədir. Müasir qlobal rasionallıq fikri yerini çoxlu sayda nəzarət edə bilmədiyimiz kiçik irrasionallıqlara buraxıb. Dolayısı ilə, postmodernizm hərgün baş verən məhdudlaşdırmalardan qurtuluş olma iddiasındadır. (3)
Postmodern hüquq yanaşmasının hüquq fəlsəfəsində önəmi haqqında bircə cümlə qurası olsaq, ən başlıcası onu deyə bilərik ki, postmodern hüquq sosial sistemin qıraqda saxladıqlarına özlərini reallaşdırma imkanlarının verilməsini nəzərdə tutur.
Yəni, postmodernizm hüquqda da sənətdə olduğu kimi bir çox dar baxış bucaqlarını, yerləşmiş ierarxiyaları yıxmağı qarşısına məqsəd qoyur. Məsələn, mərkəzi hökümətin yerli idarəetmələr, kişilərin qadınlar üzərindəki təsirlərinin yox edilməsi buna misal ola bilər. (4) Postmodern hüquqa görə, hüquqda daha əvvəllər gözardı edilən qruplara söz haqqı vermək tələb olunur. (5)
Postmodernizmə görə, hətta demokratiya da iqtidara və mövcud qaydalara qarşı, çoxluğa qarşı azlığı qorumaq üçün bir mübarizə vasitəsidir. (6)
Deməli postmodernizm mövcud hüquq sisteminə bir qarşı çıxışdır, onun imtinasıdır, marginal olana da söz haqqı verilməsinin lazım olduğunun müdafiə edilməsidir. Belə ki, dəyişmək və pluralizm onun əsas şüarıdır. Postmodernizmin əsas marağı subyektlərdir. Bu yanaşmaya görə, hüquq sisteminin, sosial qayda, müəyyənlik kimi ünsürləri o qədər də önəmli deyil. Əsas olan fərdlər və onların hüquq sistemindəki yeri və vəziyyətidir. (7)
Postmodernistlərin ümumiyyətlə azınlıqlara tərəf çıxmasının özləri üçün obyektiv əsaslandırmaları var. Onlara görə hüquq anlayışı hüququ dəyərindən daha artıq müqəddəsləşdirmiş və haqları önəmsizləşdirmişdir. Dövlət sərhədləri mütənasibsiz olaraq qətiləşdirilib. Dövlət qanuna ilahi və müqəddəs hörmət adı altında insanlara qarşı çox hüquqlar əldə edib. (qəti dövlət sərhədləri, qanuna ilahi hörmət və s.) (8) Ona görə də, postmodern hüquq, hüququn təsirinin azaldılması və haqların müqəddəsləşdirilməsini istəyir.
Belə ki, dövlət 19-cu əsrdə öz hüququnu inşa edərkən, Santosa görə ilk öncə əks-inqilab və daha sonra dövlətə aid olmayan, xalqa aid və rəsmi olmayan bütün hüquqi düşüncələri rədd etmişdi. (order and progress) (9) Beləliklə, müasir dövlətdə artıq alternativ hüquq düşüncələrinin təsirinin olmaması hüququ qeyri mütənasib ilahiləşdirib.
Bildiyimiz kimi, 1789-cu il Fransız inqilabı Avropanın milli şüurunda xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Bu inqilab ilə dini görüşün yerini milli görüş aldı. Milli dövlətlərdə artıq dinə bağlılığın yerini milli dövlətə bağlılıq tutdu. Bu modernizm nəticəsi olaraq baş vermişdi və beləliklə milli dövlət güclü iqtidar mexanizmi və təsirli milliyətçilik idealogiyasını yaratdı. Bununla paralel, milli dövlətlər ilk dəfə hər kəsimə azadlıq, bərabərlik və qardaşlıq fikirlərini də dövlət literaturasına gətirmişdi. (10) Hazırda isə, həmin bu milli dövlətlər sürətli kapital və bilik axını qarşısında öz mövcudiyyətini qorumaqda çətinlik yaşayır. (11) Bir sözlə, milli dövlətlər genişləyən kapital və bilik axımı və iri korporasiyalar tərəfindən zəiflədilib. Bu səbəbdən də, bu sistem dəyişilməlidir. Postmodernizm, fərqliliyə, müxtəlifliyə və yerli idarəçiliyə önəm verən yeni sosial və siyasi sistem təklif edir.
Postmodernizm indiyə qədər oturuşmuş başqa bir düşüncə olan, dövlətin hüququn başlıca mühərriki və təminatçısı kimi xarakterizə etməyə də qarşı çıxır. Bir sözlə, dövlət hüququn mənbəyi sayılmamalıdır. Hüququn mənbəyi həmişə sosial münasibətlərdə axtarılmalıdır. (12) Hüquq sosial reallığa uyğunlaşmalı və sosial reallıq da hüquqa yaxınlaşmalıdır.
Postmodernizmə görə dövlət indiki qədər güclü olmamalıdır. O hətta daha az hüquq qaydası ilə idarə olunmalıdır. Müasir dövlətlər funksiyalarını yerinə yetirməkdən acizdirlər. Bunun əsas səbəbi dövlətin lazım olmayan sahələri öz nəzarəti altına alması və öz nəzarətində olan sahələrin fəaliyyətinə lazımsız müdaxilələrdən irəli gəlir. Bütün bunların nəticəsi olaraq, müasir dövlətlər artıq iqtisadi və sosial problemləri yetərincə həll edə bilmir. (insan ilişkilerinde bozulma) (13). Hətta mövcud vəziyyətdə dövlət insanlara qarşı dürüst davranmır. Əksinə o insanlara qarşı öz fiziki gücündən istifadə edərək davranır. İnsan bəzi şeylərə məcbur edilərək yox, öz istədiyi kimi yaşamalıdır. Dövlət insanın şəxsiyyəti və mülkiyyəti üzərində insanın öz bildiyindən daha artıq haqqı ola bilməz (14)
Bir sözlə, postmodern yanaşmaya görə, müasir dövlətlər çox yüksək mərkəziyətçi olub, güclü bürokratiyaya sahib dövlətlərdir. Müasir milli dövlətlər, rəiyyət əsaslı yaşam formalarının artıq keçmişdə qaldığını, sinfi mübarizənin olmadığını, başqa bir millətlə birləşmək istəyən azlıqların qalmadığını və millətlə dövlətin tamamilə birləşdiyinə hərkəsi inandırır. (15)
Postmodernizm tərəfindən müasir hüquqa dair digər əsas tənqid (16), sosial cəhətdən çox vacib olan bir çox problemlərin hüquq sistemləri tərəfindən etinasızlıq göstərilməsi ilə bağlıdır. Məsələn, HİV xəstəliyinin yaratdığı problemlərlə nə dövlət, nə də hüquq yetərli səviyyədə maraqlanmır, hansı ki, bunun insanlar üçün yaratdığı problemlər göz ardı edilir. Yaxud hava çirkliliyi, qlobal istiləşmə, plastik qabların, sellefonların təbiətə vurduğu ziyan və s. olaraq belə məqamları uzatmaq olar. Müasir hüququn və dövlətin belə məsələlərə dair laqeydliyinin birinci səbəbi bəzilərinin (məsələn, aids) çox şəxsi və fərdi olması, bəzilərinin isə (hava çirkliliyi) çox ictimai olmasıdır. Lakin postmodernizmə görə hüquq əgər ciddiyə alınmaq istəyirsə, çox vacib problemlərlə maraqlanmalıdır. (17)
Bildiyimiz kimi, hüquqdakı hər mübahisə mütləq razılaşma ilə nəticələnə bilməz. Tərəflər arasındakı mübahisələri ortadan qaldıracaq, onların hüquqlarını eyni dərəcədə təmin edəcək universal bir qaydalar toplusu yaratmaq isə mümkün deyil. Postmodernizmə görə belə vəziyyətdə hakimin edəcəyi şey, hüquq normalarındakı anlayışlara görə deyil, cəmiyyətdəki münasibətlərin ehtimal nəticələrinə dair mühakimə etməkdir. (18)
Postmodern yanaşma, siyasi baxımdan iqtisadi mənbələrin yenidən bölüşdürülməsi, daha yaxşı mühit, daha çox sülh, daha çox demokratiya şüarlarını rəhbər seçir. Daha əvvəllər gözardı edilən cəmiyyət qruplarına postmodernizm tərəfindən böyük təsir imkanları tanınır. Həmçinin postmodernizm yerli idarəçiliklərə daha çox hərəkət imkanları tanıyır. Lakin bu cəmiyyətin bütünləşməsinə təhdid meydana gətirən hadisələrə səbəb ola bilər, habelə sosial müdafiə tədbirlərinin tətbiqini xeyli əngəlləyə bilər.
Postmodernizm hüquqi pozitivizmə qarşı bir axımdır. Hüquqi pozitivizm hüquq həyatında qayda, uyğunluq, birlik və planlamanın hüquq ilə mümkün olacağına inanır. Buna baxmayaraq, postmodernizm demək olar ki, hüquqi pozitivizmin müdafiə etdiyi bütün dəyərlərə qarşı çıxır. Bu səbəbdən postmodernizm hüquq görüşü daha çox təbii hüquq görüşü ilə örtüşən xarakter daşıyır deyə bilərik. Postmodernizm də, təbii hüquq ilə eyni qaydada hakimlərə mülahizə sərbəstliyi tanıyır (hətta daha çox).
Postmodernizmə görə (bir çox araşdırmaçılar, H.D.Thoreau) ölkənin qanunlarından daha uca və təsirli bir şey varsa, o da insanın vicdanıdır. İnsan öz vicdanını yeri gələndə ölkə qanunundan da üstün tutmalıdır. Belə olan halda hətta nəticəsi həbs edilmək olsa da problem yoxdur. Belə ki, həbs edilmək əslində o qədər də pis şey deyil, amma siz bu nəticə ilə vicdanınıza qarşı gələn pis qanuna diqqət çəkə bilərsiniz”.
Postmodernizm bundan əlavə, həm marksizmə qarşı çıxması ilə, həm milli dövlətin rədd edilməsi, həm kapitalizmin tənqidi baxımdan güclü təsir vasitəsidir. (19)
Lakin milli dövlətlərin və xalqların hazırki sabitliyi müxtəliflik və qeyri-müəyyənliyə niyə buraxacağını anlamaq mümkün deyil.
İstinadlar və izahlar:
- Gary., Minda, (1995). Postmodern legal movements : law and jurisprudence at century’s end. New York: New York University Press
- Afaq Əsədova 525-ci qəzet.- 2013.- 27 sentyabr.- S.7. http://www.anl.az/down/meqale/525/2013/sentyabr/327701.htm (son baxış tarixi: 3 iyul 2020-ci il)
- Leontidou, L. (1993). Postmodernism and the City: Mediterranean Versions. Urban Studies, 30(6), 949
- Wicke, J. (1992). Postmodern Identities and the Politics of the (Legal) Subject. Boundary 2, 19(2), s. 21
- Freeman, M.D.A. Lloyd’s Introduction to Jurisprudence, sixth ed, 1994, s. 1155
- Sheldon S. Wolin. Democracy in the Discourse of Postmodernism. Social Research Vol. 57, No. 1, s.12
- Adnan Güriz, Hukuk Felsefesi, 11-ci baskı, 2015, s. 442
- Kern, Fritz. Kingship and law in the Middle Ages: Studies. Vol. 4. The Lawbook Exchange, Ltd., 2006., s. 19
- Freeman, M.D.A. Lloyd’s Introduction to Jurisprudence, sixth ed, 1994, s. 1210
- Bergström, Y., 2010. The universal right to education: Freedom, equality and fraternity. Studies in Philosophy and Education, 29(2), s. 181
- Featherstone, Mike. Postmodernism and consumer culture., (1991) s.112
- Adnan Güriz, Hukuk Felsefesi, 11-ci baskı, 2015, s. 441
- Freeman, M.D.A. Lloyd’s Introduction to Jurisprudence, sixth ed, 1994, s. 1153
- Adnan Güriz, Hukuk Felsefesi, 11-ci baskı, 2015, s. 449
- Bax: http://www.smartofjournal.com/Makaleler/1251138537_1.%2018-4.13_ID110.%20Arslantepe%20748-758.pdf s.2 (son baxış tarixi: 1 iyul 2020-ci il)
- Burada tənqid deyiləndə nəzərdə tutulan fikir ətraflı olaraq, “niyə postmodernist hüquq heç vaxt aktual olmayacaq?” sualıdır.
- Freeman, M.D.A Lloyd’s Introduction to Jurisprudence, 1994, s. 1212
- Adnan Güriz, Hukuk Felsefesi, 11-ci baskı, 2015, s. 443
- Freeman, M.D.A. Lloyd’s Introduction to Jurisprudence, sixth ed, 1994, s. 11
seymurun bloqu 