seymurun bloqu

İlk pilotsuz uçan aparatlar yaxud o vaxtkı adı ilə, avtomatik təyyarələr 1916-cı ildə A.M.Low tərəfindən hazırlanıb (1). Növbəti illərdə Birinci Dünya Müharibəsi dövründə belə aparatlar məhdud sayda da olsa istifadə edilirdi. II Dünya Müharibəsi dövründə çoxlu sayda belə təyyarələr istehsal edildi və bunlar əsasən, qatarları qorumaq məqsədilə zenit və hücum tapşırıqlarında istifadə edilirdi. 1980-90-cı illərdə daha da təkmilləşən və kiçilən bu alətlər xüsusilə Amerika hərbi dairələrinin diqqətini çəkməyə başladı. Bunun ən vacib səbəbi PUA-ların təyyarələrə nisbətən daha ucuz olması və riskli vəzifələr zamanı təlim keçmiş heyət itkisini sıfıra endirməsidir. Ümumiyyətlə kəşfiyyat və nəzarət məqsədi ilə istifadə edilən bu vasitələr daha sonradan silahlandırılaraq, demək olar ki, hərbi sənayedə yeni bir eranı açdı. 2010-cu illərdə, daha da təkmilləşərək, istifadəsi yayğınlaşan bu alətlər, xüsusilə, İkinci Qarabağ Müharibəsində hərbi əməliyyatlarda uğurları yenidən bu silahların dövlətlərarası silahlı münaqişələrdə istifadəsi ilə bağlı müzakirələri bərabərində gətirdi. Silahlı pilotsuz uçan aparatlarla (bundan sonra PUA) bağlı əsas müzakirə mövzusu isə, hərbi münaqişələr zamanı onun istifadəsinin beynəlxalq konvensiyalar ilə uyğunluğu məsələsidir. Tarixin müxtəlif dövrlərində barıt, toplar, pulemyotlar, odlu silahlar, tanklar, zərərli qazlar, nüvə bombaları kimi bir sıra “ölümcül ixtiralar”, beynəlxalq hüquq subyektlərini hərbi münaqişələr zamanı istifadə olunan silahlarla bağlı normaları təkmilləşdirməyə məcbur etdi. Hazırda da, dronlar hərbi münaqişələrdə başlıca vasitə halına gəlib və bu xüsusilə Qərb ölkələrinin ordularına əhəmiyyətli dərəcədə texnoloji (İkinci Qarabağ Müharibəsində gördüyümüz kimi, hətta psixoloji) üstünlük tanıyır. Lakin, bəzi müəlliflərin fikrincə, PUA-ların istifadəsinin “təhlükəli hüquqi nəticələri” bağlı digər silahlardan (məsələn, təyyarələr, F35-lər və s.) fərqli olaraq baxılması üçün çox az səbəb var. Hətta onların istifadəsi ilə bağlı yüksək narahatlıq üçün də əsas yoxdur. Əksinə, PUA-ların istifadəsi, həqiqətən də, müəyyən hallarda, silahlı münaqişələr zamanı sivil şəxslərin və obyektlərin müdafiəsini artırır. (2)

Bütün bu müzakirələr fonunda, ortaya haqlı bir sual çıxır; gələcəkdə PUA-ların silahlı münaqişələrdə istifadəsi qadağan oluna bilər mi? Bunun üçün, silahlı münaqişələrdə silahların istifadəsi ilə bağlı hansı tələblərin olduğunu müəyyən edib, təhlil etmək lazımdır. Başqa sözlə, hansı silahlar silahlı münaqişələrdə qadağan olunur?

Silahlı münaqişələrdə silahların istifadəsi ilə bağlı 3 əsas test var:

1. “Silahların müəyyən edə bilmə qabiliyyəti”

Bu prinsip Cenevrə Konvensiyasının Əlavə Protokolunun 48-ci maddəsindən irəli gəlir. Həmin maddəyə görə, “mülki əhaliyə və mülki obyektlərə hörmət və onların müdafiəsini təmin etmək üçün münaqişə tərəfləri həmişə mülki əhali ilə döyüşçülər, mülki obyektlərlə hərbi obyektlər arasında fərq qoymalı və bu səbəbdən öz əməliyyatlarını yalnız hərbi obyektlərə qarşı yönəltməlidirlər.”(3)

Bu prinsipdən irəli gələn tələb odur ki, silahlı münaqişələrdə elə silahlardan istifadə olunmalıdır ki, bu silahlar hərbi hədəflərlə (qarşı-qarşıya gələn döyüşçülər, hərbi texnikalar və s.) və mülki hədəfləri müəyyən edə bilən olsun. (4) Məsələn, atom bombası təkcə təbiətə və insan həyat, sağlamlığına qalıcı zərər (başqa sözlə, “qeyri mütənasib”) verdiyi üçün yox, həm də miqyasının hərbi hədəflərlə mülki hədəfləri seçə bilməyəcək qədər sarsıdıcı böyüklükdə olmasına görə silahlı münaqişələrdə istifadə olunması qadağandır.

PUA-ların sivil və hərbi hədəfləri müəyyən edə bilmə qabiliyyəti ilə bağlı müzakirələr bir neçə ildir mövcud olan müzakirədir. Hələ 2009-cu ildə İsrailin PUA ilə 48 fələstinli mülki şəxsi öldürdüyü hadisə zamanı bu narahatlıq ifadə olunmuşdu. (5) Lakin, illər ərzində PUA-ların müşahidə qabiliyyətini artıran texnolojik improvizasiyalar bu narahatlığı aradan qaldırdı. Həmçinin, bu silah sistemləri çox az illər ərzində o qədər çox inkişaf etdi ki, çox qısa zaman kəsiyində bu qabiliyyətini daha da artıracağına düşünməyə əsas var.

2. Arzulanan hərbi üstünlüyün mütənasibliyi

Silahlı münaqişələrdə mütənasiblik prinsipi, silahlı münaqişələr zamanı“düşmən tərəfə” edilən hücum nəticəsində əldə ediləcək hərbi üstünlük ilə hücum nəticəsində gözlənilən mülki şəxslərə və obyektlərə dəyəcək zərər arasında mütənasibliyin olmasını tələb edir. Yəni çox kiçik hərbi üstünlük gətirəcək həmlə, əgər daha çox mülki insan və obyektlərə real təhlükə yaradırsa yaxud zərər yetirirsə, bu qeyri-mütənasib hücum hesab olunur. Bu prinsipin 1907-ci il Haaqa Konvensiyasının 1-ci əlavə protokolunun 35-ci maddəsindən irəli gəlməsi tövsif oluna bilər: silahlı qarşıdurmalarda, münaqişə tərəfləri müharibə metodları və ya vasitələrini seçmək hüququ qeyri-məhdud deyil. Bu prinsip silahlı münaqişələrdə, xüsusilə “təsadüfi mülki itkilərin” minimuma endirilməsini təmin edir. Yəni silahlı münaqişələrdə heç də, bütün mülki itkilər qadağan olunmur. Sadəcə olaraq, təsadüfi mülki itkilərin minimuma endirilməsi tələb olunur. Mütənasiblik prinsipi silahlı münaqişələrdə hədəfin seçilməsi, hədəfə münasibətdə seçilən silah növü, hətta hücumun vaxtı və s. kimi tələblər qoyur və gözlənilən hərbi üstünlüyün təsadüfi mülki itkilərdən daha çox olmasını tələb edir.

Bu test PUA-ların sırf özləri ilə bağlı olmasa da, onlara qoşulan raketlərlə bağlıdır. Yəni, PUA-lar özləri yox, seçilən hədəfə münasibətdə istifadə olunan raketlərdən asılı olaraq, bu test təhlil edilməlidir.

3. Nəzarət edilə bilən təsir

Silahlı münaqişələrdə hədəflərin dəqiq vurulmasından əlavə, həm də həmin hücumun təsirlərinin də nəzarət edilə bilən olması gərəkdir. Belə ki, Ceneva Konvensiyasının 1-ci əlavə protokolun 51(4) (c) bəndinə görə, hədəflərə dəqiq vurmağı bacarmasına baxmayaraq, silahlı münaqişələrdə idarəolunmaz təsirlərə malik olan silah sistemlərinə icazə verilmir. (6) Məsələn, elə bir bioloji silah ola bilər ki, bununla döyüşçüləri yoluxduraraq onların döyüş mövqelərini zəiflədə bilərsən, lakin onun sonradan yoluxma artımına nəzarət edə bilməzsən. Belə bioloji silah, təsirlərinin nəzarət edilə bilən olmaması səbəbindən istifadə olunması qadağandır.

Silahlı PUA-ların indiyə qədər belə dağıdıcı və nəzarət edilə bilməyən təsirə malik olması müşahidə olunmayıb.

Gördüyünüz kimi bu üç əsas test, hər hansı silah sisteminin silahlı münaqişələrdə istifadəsinin qadağan olunmasına dair tətbiq edilir. Təbii ki, PUA-ların növlərinə, onlara qoşulan raketlərə və istifadə təyinatlarına görə, bu üç test yenidən nəzərdən keçirilə bilər. Lakin bu yazıda təhlil etdiyim qədərilə, mənim öncə görümüm PUA-ların ümumi istifadə təyinatına görə, gələcəkdə silahlı münaqişələrdə istifadəsinin qadağan olunma prespektivinin olmamasıdır.

İstinadlar:

1. Taylor, A. J. P.,Jane’s Book of Remotely Piloted Vehicles, 1977
2. Michael Schmitt,Yearbook of International Humanitarian Law, 313 (2010)
3. Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (Protocol I), ICRC (8 June 1977) (https://www.icrc.org/ihl/4e473c7bc8854f2ec12563f60039c738/8a9e7e14c63c7f30c12563cd0051dc5c?OpenDocument) (son baxış tarixi: 01.12.2020-ci il)
4. Customary IHL – Rule 71.
   https://ihl-databases.icrc.org/customary-ihl/eng/docs/v1_rul_rule71 (son baxış tarixi: 29.10.2020-ci il)  
5. Cut to pieces: the Palestinian family drinking tea in their courtyard (2009) https://www.theguardian.com/world/2009/mar/23/gaza-war-crimes-drones (son baxış tarixi: 02.12.2020-ci il)
6. Protocols Additional To The Geneva Conventions of 12 August 1949 https://www.icrc.org/en/doc/assets/files/other/icrc_002_0321.pdf (son baxış tarixi: 01.12.2020-ci il)

Postmodernizmlə bağlı dilimizdə ədəbiyyat və məlumat əksikliyini nəzərə alsaq, düşünürəm ki, yazıya postmodernizm mədəniyyət hadisəsi və postmodern hüquq görüşünü fərqləndirməklə başlamaq lazımdır.

Əvvəlcə postmodern hüquq yanaşması ilə başlayaq: postmodern hüquq salt ideya kimi, çox sadə olaraq, postmodern fəlsəfə və postmodernizm nəzəriyyələrindən istifadə edilərək hüquq sisteminin şərh edilməsidir. (1) 

Postmodernizmin özünün isə dəqiq nə vaxt meydana gəlməsi bəlli deyil. Bu cərəyan XX əsrin 70-80-ci illərindən sonra daha çox sənətdə öz yerini tapsa da, ötən əsrin son on illiyindən demək olar ki, akademik elmin tədqiqat sahəsinə çevrilə bilmişdir. Postmodernizm modernizmin antitezi deyil, əksinə, modernə daxil olub onun bir tərkib hissəsini təcəssüm etdirir. Bu mənada postmodernizmi daha çox modernizmin və poststrukturalizmin davamı kimi hesab etmək olar. (2)

Postmodern yanaşma, bir növ qarşı çıxma mənasını daşıyır. Bir mədəniyyət hadisəsi olaraq postmodernizm “anything goes” baxışını mənimsəyir. Bu yanaşma isə özlüyündə hər cür baş qaldırmağa haqq qazandırır.

Postmodernist fəlsəfə, ümumiyyətlə dar baxış bucağını, məhdud çərçivələri rədd etməkdədir. Müasir qlobal rasionallıq fikri yerini çoxlu sayda nəzarət edə bilmədiyimiz kiçik irrasionallıqlara buraxıb. Dolayısı ilə, postmodernizm hərgün baş verən məhdudlaşdırmalardan qurtuluş olma iddiasındadır. (3)

Postmodern hüquq yanaşmasının hüquq fəlsəfəsində önəmi haqqında bircə cümlə qurası olsaq, ən başlıcası onu deyə bilərik ki, postmodern hüquq sosial sistemin qıraqda saxladıqlarına özlərini reallaşdırma imkanlarının verilməsini nəzərdə tutur.

Yəni, postmodernizm hüquqda da sənətdə olduğu kimi bir çox dar baxış bucaqlarını, yerləşmiş ierarxiyaları yıxmağı qarşısına məqsəd qoyur. Məsələn, mərkəzi hökümətin yerli idarəetmələr, kişilərin qadınlar üzərindəki təsirlərinin yox edilməsi buna misal ola bilər. (4) Postmodern hüquqa görə, hüquqda daha əvvəllər gözardı edilən qruplara söz haqqı vermək tələb olunur. (5)

Postmodernizmə görə, hətta demokratiya da iqtidara və mövcud qaydalara qarşı, çoxluğa qarşı azlığı qorumaq üçün bir mübarizə vasitəsidir. (6)

Deməli postmodernizm mövcud hüquq sisteminə bir qarşı çıxışdır, onun imtinasıdır, marginal olana da söz haqqı verilməsinin lazım olduğunun müdafiə edilməsidir. Belə ki, dəyişmək və pluralizm onun əsas şüarıdır. Postmodernizmin əsas marağı subyektlərdir. Bu yanaşmaya görə, hüquq sisteminin, sosial qayda, müəyyənlik kimi ünsürləri o qədər də önəmli deyil. Əsas olan fərdlər və onların hüquq sistemindəki yeri və vəziyyətidir. (7)

Postmodernistlərin ümumiyyətlə azınlıqlara tərəf çıxmasının özləri üçün obyektiv əsaslandırmaları var. Onlara görə hüquq anlayışı hüququ dəyərindən daha artıq müqəddəsləşdirmiş və haqları önəmsizləşdirmişdir. Dövlət sərhədləri mütənasibsiz olaraq qətiləşdirilib. Dövlət qanuna ilahi və müqəddəs hörmət adı altında insanlara qarşı çox hüquqlar əldə edib. (qəti dövlət sərhədləri, qanuna ilahi hörmət və s.) (8) Ona görə də, postmodern hüquq, hüququn təsirinin azaldılması və haqların müqəddəsləşdirilməsini istəyir.

Belə ki, dövlət 19-cu əsrdə öz hüququnu inşa edərkən, Santosa görə ilk öncə əks-inqilab və daha sonra dövlətə aid olmayan, xalqa aid və rəsmi olmayan bütün hüquqi düşüncələri rədd etmişdi. (order and progress) (9) Beləliklə, müasir dövlətdə artıq alternativ hüquq düşüncələrinin təsirinin olmaması hüququ qeyri mütənasib ilahiləşdirib.

Bildiyimiz kimi, 1789-cu il Fransız inqilabı Avropanın milli şüurunda xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Bu inqilab ilə dini görüşün yerini milli görüş aldı. Milli dövlətlərdə artıq dinə bağlılığın yerini milli dövlətə bağlılıq tutdu. Bu modernizm nəticəsi olaraq baş vermişdi və beləliklə milli dövlət güclü iqtidar mexanizmi və təsirli milliyətçilik idealogiyasını yaratdı. Bununla paralel, milli dövlətlər ilk dəfə hər kəsimə azadlıq, bərabərlik və qardaşlıq fikirlərini də dövlət literaturasına gətirmişdi. (10) Hazırda isə, həmin bu milli dövlətlər sürətli kapital və bilik axını qarşısında öz mövcudiyyətini qorumaqda çətinlik yaşayır. (11) Bir sözlə, milli dövlətlər  genişləyən kapital və bilik axımı və iri korporasiyalar tərəfindən zəiflədilib. Bu səbəbdən də, bu sistem dəyişilməlidir. Postmodernizm, fərqliliyə, müxtəlifliyə və yerli idarəçiliyə önəm verən yeni sosial və siyasi sistem təklif edir.

Postmodernizm indiyə qədər oturuşmuş başqa bir düşüncə olan, dövlətin hüququn başlıca mühərriki və təminatçısı kimi xarakterizə etməyə də qarşı çıxır. Bir sözlə, dövlət hüququn mənbəyi sayılmamalıdır. Hüququn mənbəyi həmişə sosial münasibətlərdə axtarılmalıdır. (12) Hüquq sosial reallığa uyğunlaşmalı və sosial reallıq da hüquqa yaxınlaşmalıdır.

Postmodernizmə görə dövlət indiki qədər güclü olmamalıdır. O hətta daha az hüquq qaydası ilə idarə olunmalıdır. Müasir dövlətlər funksiyalarını yerinə yetirməkdən acizdirlər. Bunun əsas səbəbi dövlətin lazım olmayan sahələri öz nəzarəti altına alması və öz nəzarətində olan sahələrin fəaliyyətinə lazımsız müdaxilələrdən irəli gəlir. Bütün bunların nəticəsi olaraq, müasir dövlətlər artıq iqtisadi və sosial problemləri yetərincə həll edə bilmir. (insan ilişkilerinde bozulma) (13). Hətta mövcud vəziyyətdə dövlət insanlara qarşı dürüst davranmır. Əksinə o insanlara qarşı öz fiziki gücündən istifadə edərək davranır. İnsan bəzi şeylərə məcbur edilərək yox, öz istədiyi kimi yaşamalıdır. Dövlət insanın şəxsiyyəti və mülkiyyəti üzərində insanın öz bildiyindən daha artıq haqqı ola bilməz (14)

Bir sözlə, postmodern yanaşmaya görə, müasir dövlətlər çox yüksək mərkəziyətçi olub, güclü bürokratiyaya sahib dövlətlərdir. Müasir milli dövlətlər, rəiyyət əsaslı yaşam formalarının artıq keçmişdə qaldığını, sinfi mübarizənin olmadığını, başqa bir millətlə birləşmək istəyən azlıqların qalmadığını və millətlə dövlətin tamamilə birləşdiyinə hərkəsi inandırır. (15)

Postmodernizm tərəfindən müasir hüquqa dair digər əsas tənqid (16), sosial cəhətdən çox vacib olan bir çox problemlərin hüquq sistemləri tərəfindən etinasızlıq göstərilməsi ilə bağlıdır. Məsələn, HİV xəstəliyinin yaratdığı problemlərlə nə dövlət, nə də hüquq yetərli səviyyədə maraqlanmır, hansı ki, bunun insanlar üçün yaratdığı problemlər göz ardı edilir. Yaxud hava çirkliliyi, qlobal istiləşmə, plastik qabların, sellefonların təbiətə vurduğu ziyan və s. olaraq belə məqamları uzatmaq olar. Müasir hüququn və dövlətin belə məsələlərə dair laqeydliyinin birinci səbəbi bəzilərinin (məsələn, aids) çox şəxsi və fərdi olması, bəzilərinin isə (hava çirkliliyi) çox ictimai olmasıdır. Lakin postmodernizmə görə hüquq əgər ciddiyə alınmaq istəyirsə, çox vacib problemlərlə maraqlanmalıdır. (17)

Bildiyimiz kimi, hüquqdakı hər mübahisə mütləq razılaşma ilə nəticələnə bilməz. Tərəflər arasındakı mübahisələri ortadan qaldıracaq, onların hüquqlarını eyni dərəcədə təmin edəcək universal bir qaydalar toplusu yaratmaq isə mümkün deyil. Postmodernizmə görə belə vəziyyətdə hakimin edəcəyi şey, hüquq normalarındakı anlayışlara görə deyil, cəmiyyətdəki münasibətlərin ehtimal nəticələrinə dair mühakimə etməkdir. (18)

Postmodern yanaşma, siyasi baxımdan iqtisadi mənbələrin yenidən bölüşdürülməsi, daha yaxşı mühit, daha çox sülh, daha çox demokratiya şüarlarını rəhbər seçir. Daha əvvəllər gözardı edilən cəmiyyət qruplarına postmodernizm tərəfindən böyük təsir imkanları tanınır. Həmçinin postmodernizm yerli idarəçiliklərə daha çox hərəkət imkanları tanıyır. Lakin bu cəmiyyətin bütünləşməsinə təhdid meydana gətirən hadisələrə səbəb ola bilər, habelə sosial müdafiə tədbirlərinin tətbiqini xeyli əngəlləyə bilər.

Postmodernizm hüquqi pozitivizmə qarşı bir axımdır. Hüquqi pozitivizm hüquq həyatında qayda, uyğunluq, birlik və planlamanın hüquq ilə mümkün olacağına inanır. Buna baxmayaraq, postmodernizm demək olar ki, hüquqi pozitivizmin müdafiə etdiyi bütün dəyərlərə qarşı çıxır. Bu səbəbdən postmodernizm hüquq görüşü daha çox təbii hüquq görüşü ilə örtüşən xarakter daşıyır deyə bilərik. Postmodernizm də, təbii hüquq ilə eyni qaydada hakimlərə mülahizə sərbəstliyi tanıyır (hətta daha çox).

Postmodernizmə görə (bir çox araşdırmaçılar, H.D.Thoreau) ölkənin qanunlarından daha uca və təsirli bir şey varsa, o da insanın vicdanıdır. İnsan öz vicdanını yeri gələndə ölkə qanunundan da üstün tutmalıdır. Belə olan halda hətta nəticəsi həbs edilmək olsa da problem yoxdur. Belə ki, həbs edilmək əslində o qədər də pis şey deyil, amma siz bu nəticə ilə vicdanınıza qarşı gələn pis qanuna diqqət çəkə bilərsiniz”.

Postmodernizm bundan əlavə, həm marksizmə qarşı çıxması ilə, həm milli dövlətin rədd edilməsi, həm kapitalizmin tənqidi baxımdan güclü təsir vasitəsidir. (19)

Lakin milli dövlətlərin və xalqların hazırki sabitliyi müxtəliflik və qeyri-müəyyənliyə niyə buraxacağını anlamaq mümkün deyil.

İstinadlar və izahlar:

1. Gary., Minda, (1995). Postmodern legal movements : law and jurisprudence at century’s end. New York: New York University Press
2. Afaq Əsədova 525-ci qəzet.- 2013.- 27 sentyabr.- S.7. http://www.anl.az/down/meqale/525/2013/sentyabr/327701.htm (son baxış tarixi: 3 iyul 2020-ci il)
3. Leontidou, L. (1993). Postmodernism and the City: Mediterranean Versions. Urban Studies, 30(6), 949
4. Wicke, J. (1992). Postmodern Identities and the Politics of the (Legal) Subject. Boundary 2, 19(2), s. 21
5. Freeman, M.D.A. Lloyd’s Introduction to Jurisprudence, sixth ed, 1994, s. 1155
6.  Sheldon S. Wolin. Democracy in the Discourse of Postmodernism. Social Research Vol. 57, No. 1, s.12
7. Adnan Güriz, Hukuk Felsefesi, 11-ci baskı, 2015, s. 442
8. Kern, Fritz. Kingship and law in the Middle Ages: Studies. Vol. 4. The Lawbook Exchange, Ltd., 2006., s. 19
9. Freeman, M.D.A. Lloyd’s Introduction to Jurisprudence, sixth ed, 1994, s. 1210
10.  Bergström, Y., 2010. The universal right to education: Freedom, equality and fraternity. Studies in Philosophy and Education, 29(2), s. 181
11.  Featherstone, Mike. Postmodernism and consumer culture., (1991) s.112
12.  Adnan Güriz, Hukuk Felsefesi, 11-ci baskı, 2015, s. 441
13.  Freeman, M.D.A. Lloyd’s Introduction to Jurisprudence, sixth ed, 1994, s. 1153
14.  Adnan Güriz, Hukuk Felsefesi, 11-ci baskı, 2015, s. 449
15.  Bax: http://www.smartofjournal.com/Makaleler/1251138537_1.%2018-4.13_ID110.%20Arslantepe%20748-758.pdf s.2 (son baxış tarixi: 1 iyul 2020-ci il)
16.  Burada tənqid deyiləndə nəzərdə tutulan fikir ətraflı olaraq, “niyə postmodernist hüquq heç vaxt aktual olmayacaq?” sualıdır.
17.  Freeman, M.D.A Lloyd’s Introduction to Jurisprudence, 1994, s. 1212
18.  Adnan Güriz, Hukuk Felsefesi, 11-ci baskı, 2015, s. 443
19.  Freeman, M.D.A. Lloyd’s Introduction to Jurisprudence, sixth ed, 1994, s. 11

Mərkəzi Lüksemburqda olan Avropa Ümumi Məhkəməsi, çərşənbə günü, Apple şirkətinin Aİ Komissiyasının iddiasının əksinə, İrlandiyaya 13 milyard avro ödəmək məcburiyyətində olmadığını qət etdi. Məhkəmə qərarında Komissiyanın Apple şirkətinə “xüsusi iqtisadi üstünlük və bu çərçivədə dövlət imtiyazı tanındığı iddiasında haqsız olduğu” bildirdi. (1)

Bildiyimiz kimi, Avropa İttifaqının icraedici orqanı olan Aİ Komissiyası, İrlandiya hökümətinin Apple şirkətinə qanunsuz imtiyazlar tanıdığına və Apple şirkətinin 13 milyard avro vergidən yayındığına dair qərar vermişdi. İrlandiya höküməti və Apple şirkəti isə bu qərarla razılaşmayaraq, qərardan Avropa Ümumi Məhkəməsinə şikayət vermişdi.

Avropa Ümumi Məhkəməsi, Avropa Komissiyasının İrlandiya hökümətinin ABŞ texnologiya nəhənginə vergi imtiyazları tanımasına dair iddiasını yetərincə sübut edə bilməməsinə qərar verdi. Bu xəbərlə birlikdə Apple şirkətinin səhmlərinin dəyəri 2% həcmində bahalaşdı.

Bəs mübahisə ümumiyyətlə necə yaranmışdı və Komissiyanın sübut edə bilmədiyi nə idi? Mübahisənin əsas məqamlarına xronoloji olaraq, diqqət yetirək:

Apple şirkəti ilk dəfə, 23 dekabr 1980-ci ildə Holyhill Corkda – İrlandiyada öz istehsal müəssisəini açıb. Avropa Komissiyası tərəfindən 1990-cı ildə dərc edilən məlumatlarda görünür ki, Apple şirkətinin vergi müşaviri tərəfindən təqdim olunan hesabatlara görə, 1990-cı ilə qədər orada iş yerlərinin sayı 700-dən 1000 daimi iş yerinə və 500 subpodratçıya qədər artmışdı. 2016-cı ilin noyabr ayına qədər isə Apple İrlandiyada demək olar ki, hamısı Apple Hollyhil Cork zavodunda olan 6000 nəfər işçiyə sahib idi. Bu zavod dünyada Apple-nin yeganə öz özünə işləyən istehsalat zavodudur. Digər istehsalat mərkəzlərindən fərqli olaraq, burada istehsalat prosesində hər hansı üçüncü şəxslərlə müqavilə bağlayaraq podrat işlərinin görülməsinə heç bir ehtiyac yoxdur, bütün iş avtomatik olaraq zavod daxilində görülür, bütün ehtiyaclar öz özünə qarşılanılır. Hətta bu zavodun 6000 işçisindən 700dən çoxu evdən çalışır. (2)

2014-cü ildə Apple şirkətinin İrlandiya quruluşu iki törəmə şirkətdən ibarət idi; 1) Apple Operations Ireland (AOI); 2) Apple Sales International (ASI).

Apple Operations Ireland (AOI) daxili maliyyə şirkəti kimi fəaliyyət göstərən İrlandiyada qeydiyyatdan keçən holdinqdir. Bu törəmə şirkət Bermudada vergi rezidenti kimi qeydiyyada durduğu üçün İrlandiya vergi rezidenti hesab edilmir.

Bütün mübahisələr isə birinci törəmə şirkət AOI deyil, Apple Sales International ətrafında yaranıb. Bu törəmə şirkət Apple Operations Europe (AOE) şirkətinin İrlandiyada qeydə alınmış bir törəməsidir. Bu törəmə şirkət 2004-2014-cü illər arasında 110.8 milyard avro mənfəət əldə edib.

2013-cü ilin may ayında Apple şirkətinin vergi məsələsi, ABŞ Senatının İstintaq Məsələlər üzrə alt komitəsində araşdırılmağa başlandı. İstintaqın əsas məqsədi Apple şirkətinin mənfəətini ABŞ-dan İrlandiyaya köçürmək üçün “offşor üsulundan” istifadə edib etməməsini araşdırmaq idi. Araşdırmada Apple şirkəti və İrlandiya arasında xüsusi vergi sazişi adlandırılan razılığa görə, İrlandiya Apple-in ödəməli olduğu vergi dərəcəsinin 2%-dən az ödənməsinə icazə verdiyinə xüsusi yer ayrılmışdı. (3)

2014-cü ilin iyun ayında, bu məsələylə bağlı Aİ Komissiyası adından Avropa Rəqabət Komissarı tərəfindən araşdırma başlandı. İrlandiya işi, Starbucks (Hollandiya) və Fiat (Lüksemburq) işləri ilə əlaqəli olaraq açılmışdı.

İki illik araşdırmadan sonra 29 avqust 2016-cı ildə Aİ Komissiyasının üzvü Margrethe Vestager İrlandiyanın Apple şirkətinə qanunsuz vergi güzəştləri etdiyini bəyan etdi. Komissiya həmçinin, Apple şirkətinin 2004-14-cü illər ərzində İrlandiya dövlətinə ödənilməmiş olan 13 milyard avro vergi və əlavə faizləri ödəməyi də qət etdi. Bu dünya tarixində indiyə qədər verilmiş ən böyük məbləğdə cərimə idi. 2016-cı ilin Noyabr ayında İrlandiya höküməti, İrlandiya vergi qanunvericiliyinin pozulmadığını bildirdi və vurğuladı ki, milli vergi siyasətləri Avropa Birliyi təsis müqavilələrinin yurisdiksiyasından ayrıdır. Onlar həmçinin Avropa Komissiyasının bu hərəkətini suverenliyə müdaxilə olaraq qiymətləndirdilər. Elə həmin ərəfədə Apple şirkətinin ceo-su Tim Cook qərardan Avropa Ümumi Məhkəməsinə verəcəyini bəyan etdi və nəhayət, 2018-ci ilin sentyabr ayında Apple şirkəti apelyasiya mərhələsini rəsmən başlatdı.

Problem, Apple şirkətinin 2004-2014-cü illər ərzində ABŞ-dan kənarda 110,8 milyard avro mənfəəti gizlətmək üçün “ikiqat İrlandiya vergi sistemini dəyişdirməsi idi”. Apple Google və digər Amerika rezidentli şirkətlər kimi, İrlandiyada 2 şirkət kimi (əsas və filialı) qeydiyyatdan keçməmişdi, əvəzində onlar İrlandiya Gəlir Komissarının qərarı ilə tək şirkətin 2 ayrı qolu kimi vergi qeydiyyatından keçmişdilər. Bu isə indiyə qədər ABŞ-ın heç bir beynəlxalq şirkətinə tanınmayan bir imtiyaz idi və Avropa Komissiyası bunu qanunsuz bir “yardım” olaraq tövsif etmişdi.

30 avqust 2016-cı ildə Aİ Komissiyası İrlandiyanın yardımı haqqında 130 səhifəlik hesabatı, Apple şirkətinin İrlandiyada fəaliyyəti ilə bağlı əsas məlumatlar və işlə bağlı əsaslandırmasını mətbuatda dərc etdirdi. (4)

Komissiya aşağıdakı əsaslandırmanı apararaq, belə nəticəyə gəldi:

“Burada əsas məsələ budur ki, işgüzar münasibətlərə dövlət müdaxiləsi var. Bu müdaxilə ilə bazarda rəqabət balansı pozulmuşdur və bu üzv dövlətlər arasındakı ticarətə də təsir edir. Çünki, İrlandiyanın vergi güzəşti Apple şirtkətinə bütün Aİ daxili bazarında Apple məhsullarının satışından əldə olunan demək olar ki, bütün mənfəətlərə görə vergidən yayınmağa imkan verib. Üzv dövlətlər heç bir şirkətə vergi güzəştləri etməməlidirlər. Komissiyanın araşdırmasının nəticəsi bu idi ki, İrlandiya Apple-a qanunsuz vergi güzəştləri vermişdi, bunun nəticəsində Apple bu illər ərzində digər müəssisələrə nisbətən daha az vergi ödəmişdi. Qısası, İrlandiya Apple-a 13 milyard avroya qədər qanunsuz vergi güzəştləri tanımışdı. Buna görə də İrlandiya 2003-cü ildən 2014-cü ilə qədər Apple tərəfindən ödənilməmiş 13 milyard avro vergi və faizlərinin geri ödənməsini təmin etməlidir”.

2016-cı ilin noyabrında Apple şirkəti ceo-su Tim Cook Avropadakı Apple şirkətinə məktubda bildirdi ki, qərardan apellyasiya şikayəti veriləcək. Həmçinin İrlandiya höküməti də öz növbəsində qərara etirazını Komissiyaya təqdim etdi. Beləliklə müraciətlər ilk öncə Aİ ümumi məhkəməsində dinləniləcək, daha sonra Avropa Ədalət Məhkəməsinə aparılacaqdı.

Nəhayət, 15 iyul 2020-ci ildə bu işə Avropa Ümumi Məhkəməsində baxıldı və qərar elan edildi. Məhkəməyə görə, Komissiya Apple şirkətinin hansı hüquq normasını pozduğunu göstərə bilmir. Yəni ortada hüquqi pozuntu əməlini tanıyan “hüquqi norma yoxdur”. Faktiki olaraq, Komissiya pozuntu adlandırılan əməlin, hansı hüquqi standarta uyğun gəlməsini müəyyən edib, onu sübuta yetirməli idi. Lakin Komissiya əməli tövsif etsə də, faktlarla ortaya qoymağa çalışsa da, nə Avropa İttifaqı təsis müqavilələrində, nə də digər hüquqi qüvvəli aktlarda belə əməl pozuntu olaraq adlandırılmamışdır. Ona görə də, Komissiyanın gəldiyi nəticə əsassızdır.

İstinadlar:

1. Apple And Ireland Challenge EU Over $14.4 Billion Tax Ruling (2020), https://www.forbes.com/sites/isabeltogoh/2019/09/16/apple-and-ireland-challenge-eu-over-144-billion-tax-ruling/#71600aae3c2f (son baxış tarixi: 22.07.2020-ci il)
2. Revealed: Eight facts you may not know about the Apple Irish plant (2017), https://www.independent.ie/business/irish/revealed-eight-facts-you-may-not-know-about-the-apple-irish-plant-36409796.html (son baxış tarixi 11.07.2020-ci il)
3. Ireland rejects U.S. senator claims as tax spat rumbles on (2013), https://www.reuters.com/article/us-ireland-tax/ireland-rejects-u-s-senator-claims-as-tax-spat-rumbles-on-idUSBRE94U0VU20130531 (son baxış tarixi: 11.07.2020-ci il)
4. State aid: Ireland gave illegal tax benefits to Apple worth up to €13 billion (2016), https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_16_2923 (son baxış tarixi: 22.07.2020-ci il)